Forbrukaraksjonen for Stord Meieri
I januar månad 1950 gjekk, fabrikkskipet «Clupea» nordover frå Stord til Smørhamn i Bremanger. Dette var første turen etter ombygginga til flytande sildoljefabrikk og fleire av informantane mine hugsar godt tida om bord i fabrikkskipet. Det var mange frå Sunnhordland som fekk sin faste arbeidsplass på skipet, i dei ni åra som «Clupea» var ein del avforedlingsapparatet under fiskeria. Silda vart hova frå fiskarfartøya som fortøydde ved skutesida og mellomlagra i råstofftankane om bord.
Skroget til «Clupea» var eit spesialfartøy, bygd for transport av tungt krigsmateriell for den engelske marine. Tradisjonen fortel atS. Bartz-Johannesen lenge hadde vore på utkikk etter eit skipsskrog som kunne nyttast til fabrikkskip. Skroget kom til Stord i påskehelga 1949, og vart ombygd til ein flytande sildoljefabrikk ved verkstaden på Kjøtteinen. Ideen om ein flytande sildoljefabrikk kom opp i 1920-åra. Men først etter krigen fekk Den norske stat, Norges Sildelag og firmaets. Bartz-Johannessen realisera planane.
I 1951 deltok «Clupea» også som fabrikkskip på Afrika-kysten, i lag med snurpebåtar frå Austevoll. På vegen nordover vart det stans i Esbjerg i Danmark. Her vart «Clupea» med på gode fangstar for den danske fiskeflåten og fungerte som sildoljefabrikk i 1951-52 og 53. Danskane hadde ikkje utbygd sin eigen sildoljeindustri på derme tid og «Clupea» var produksjonsskip for danskane i to-tre månader kvart år.
Informantane mine fortel om mange minnerike turar, med rikeleg tilgang på råstoff under vintersildfisket. Fabrikkskipet sin kapasitet på ca. 5000 hl i døgnet, gjekk for fullt. Turane med «Clupea» starta på nyåret og varte vanlegvis til påske, med Daniel Kråkenes som skipper og Paul Stenberg som maskinsjef. Fabrikken var stasjonert mange plassar og dei hugsar opphald ved Måløy, Hjørungavåg og Kristiansund. Men og opphald i Ålesund, Eggesbønes og Harøysund. I 1956 var «Clupea» til Finnmark og produserte mjøl og olje av fisk som var mellomlagra på eit kaiområde (lodda). Men og under vintersildfisket var det tilrettelagt med lagring for sild på land i nokre hamner.
«Clupea» hadde ein besetning på 75 mann i produksjonen, pluss åtte—ti mann som utførte laste- og lossearbeid. I fabrikken var det tilrettelagt med skiftarbeid, fire timar på og åtte timar fri, døgeret rundt. Mjølet vart tappa i 50 kg sekker, «forsegla» med muleband av streng og stua i rommet. I periodar låg det ein lekter ved skutesida for mellomlagring av mjølsekker, men mjøl vart og lasta over på skip for innanlands levering eller eksport direkte.
I 1961 vart «Clupea» seld til eit fransk tirma som skulle nytta den til fiskemottak og fabrikkskip på kysten av Vest-Afrika. Stord Verft AS fekk no store oppgåver med «Clupea», og i periodar var det nærmare 100 mann som arbeidet på prosjektet. Skipet skulle gjennomgå full klasse til Det Norske Veritas, før overlevering. Utover dette vart det utført store installasjonar og ombyggingar, med foredlingsrom for fisk, tunellarfor hurtig nedfrysing og nye, store fryserom. Som læregut ved verftet på denne tid, var artikkelforfattaren sjølv med og monterte nytt Stord-Atlas inndampingsaniegg i fabrikkdelen.
«Den nye Clupea», fekk ein trist skjebne på Afrikas vestkyst, den tok fyr og brann opp etter kort tid. Men mange hugsar «Clupea» når ho låg oppankra på Leirvik hamn utanom driftsperiodane. Ideen som Sigfinn Bartz-Johannessen sette ut i livet med Per Hysing-Dahl som disponent etter siste verdskrig, er ein viktig del av etterkrigshistoria. «Clupea» vart ein verdiskaper i oppbyggingsåra som sikra stabil og korttransportveg frå fiskefelta til foredling av fangsten.
Skriftlege kjelder: fylkesarkiv.no og System-Posten
Munnlege kjelder
- Bjarne Rykkje f.1921 – d. 2013,
- Nils Olav Føyen f. 1926, Arne Hansen f. 1929.
«Sunnhordland» 27.06 2014
Oddbjørn Kvålsvold
