Bygde hus av tyskerbrakker
I vår nære fortid var gjenbruk av ressursar ein viktig del av livsstilen. Mange som vaks opp før og etter siste verdskrigen har fortalt om korleis foreldra var nøysame og måtte «setta tæring etter næring». Draumen om eige husvære vart for mange familiar sett på vent i krigsåra og tida etter kapitulasjonen i 1945. Byggematerialar var mangelvarer, og byggeløyve og lånetilsegn frå fylkes forsyningsnemnd var difor strengt regulert og eit trangt nålauga.
Dette er huset Reinert Kyvik bygde av tyskerbrakker på Knappane i 1946. Foto: Privat
For nokre var gjenbruk av dei mange brakkeleirane som okkupantane hadde bygd i landet redninga. Det nyoppretta Direktoratet for fiendsleg eigedom hadde mynde over den store bygningsmassen dei tyske militær- og fangeleirane representerte. Fylka sine forsyningsnemnder var den regionale instansen som forvalta riving og sal, og mykje av dette vart nytta som gjenbruk ved bygging av nye husvære. I Sunnhordland vart den tyske militærleir- og depotet i Etne, som var hovudlager for «Haugesundshalvøya», løysinga på materialmangel for mange. Tradisjonen fortel om 6 ulike leirar i bygda Etne, med Enge som den største med 15 installasjonar. Meir om dette i Etne sogelag si årbok for 2001.
I ein samtale med Jon Kyvik fortel han om dei tronge butilhøve foreldra, Anny (1911-96) og Reinert (1911-84), hadde dei første åra av ekteskapet. Dei leigde då eit rom med eit lite «spisskammers» hjå faren si tante og onkel på Førland. Matlaging og koking måtte utførast på huseigarane sitt kjøkken. I denne perioden vart broren Magne fødd, og trongen for større husvære auka etter kvart som familien vaks. Foreldra hadde planar om å byggja eige hus på Knappane, men finansiering, byggeløyve og tilgang på byggjematerialar var problematisk. Dette var ein periode med streng rasjonering på mest alle vareslag, ei rasjoneringstid som varte eit godt stykke inn i 1950-åra.
Men løysinga på husdraumen kom allereie i 1946, fortel Jon Kyvik. Reinert Kyvik, Gjert Spissøy og fleire andre på Stord, fekk prioritet då dei styrande fordelte byggjematerialane etter tyskarbrakkene i Etne. Brakkene var bygde etter tysk standard og samansette av masseproduserte «lemmer/ seksjonar» med isolerte vegger. Me veit at dei såkalla «brakkebaronane» i Noreg hadde tjent seg rike i krigsåra på produksjon og montering av brakker for den tyske okkupasjonsmakta. No vart brakkene demonterte og kom til nytte under den travlaste oppbyggingsperiode i etterkrigstida. Tyskarbrakkene kom såleis til nytte og glede for mange familiar som hadde budd kummerleg hjå familie og kjentfolk i årevis.
Etter at faren hadde vore i Etne og demontert tyskarbrakka, vart mora og Jon med skøyta til Etne for å henta materialane. Ei slik reise for ein 7-åring i Sunnhordlandsbassenget i samtida var reine «amerikareisa». Jon fortel om ei last som fylte både rom og dekk på skøyta. Vel framme ved Klingenbergkaia vart materialane lossa over på lastebilen til Alf Clausen og køyrde opp til grunnmuren på Knappane. Spesielt minnast han haugen med dei prefabrikerte takstolane. Tomt hadde faren kjøpt hjå bonde Peder Tveit på Rommetveit, og her vart bustaddraumen til familien realisert. Oppe i 2. etasje vart det innreidd hyblar for lærarskuleelevar, to doble og ein enkel, og i kjellaren eit rom til utleige. I etterkrigstida med stor husnaud var det krav at hus skulle innreiast fullt ut for å få best mogleg «kost/nytteeffekt» med utleigedel.
Sjølv om utforminga av hus som vart bygde av tyskarbrakker, hadde sin avgrensing med omsyn til plassering av, vindauge og dører, var dette gode familiebustader etter noko tilpassing. Lemmane som veggene vart sette opp av, hadde både vindsperre og isolasjon, noko som ikkje alle reisverkshus hadde i denne tidsbolken. Ein veteran innan husbygging, Torgils Engevik, har tidlegare fortalt meg at isolasjonsmatter av glasvatt fyrst vart teke i bruk i 1955-56 på Stord, men enkelte nytta både sagflis, leira og kutterspon til isolasjon i golv.
Munnleg kjelde: Jon Kyvik, – f. 1939
I vår nære fortid var gjenbruk av ressursar ein viktig del av livsstilen. Mange som vaks opp før og etter siste verdskrigen har fortalt om korleis foreldra var nøysame og måtte «setta tæring etter næring». Draumen om eige husvære vart for mange familiar sett på vent i krigsåra og tida etter kapitulasjonen i 1945. Byggematerialar var mangelvarer, og byggeløyve og lånetilsegn frå fylkes forsyningsnemnd var difor strengt regulert og eit trangt nålauga.
Dette er huset Reinert Kyvik bygde av tyskerbrakker på Knappane i 1946. Foto: Privat
For nokre var gjenbruk av dei mange brakkeleirane som okkupantane hadde bygd i landet redninga. Det nyoppretta Direktoratet for fiendsleg eigedom hadde mynde over den store bygningsmassen dei tyske militær- og fangeleirane representerte. Fylka sine forsyningsnemnder var den regionale instansen som forvalta riving og sal, og mykje av dette vart nytta som gjenbruk ved bygging av nye husvære. I Sunnhordland vart den tyske militærleir- og depotet i Etne, som var hovudlager for «Haugesundshalvøya», løysinga på materialmangel for mange. Tradisjonen fortel om 6 ulike leirar i bygda Etne, med Enge som den største med 15 installasjonar. Meir om dette i Etne sogelag si årbok for 2001.
I ein samtale med Jon Kyvik fortel han om dei tronge butilhøve foreldra, Anny (1911-96) og Reinert (1911-84), hadde dei første åra av ekteskapet. Dei leigde då eit rom med eit lite «spisskammers» hjå faren si tante og onkel på Førland. Matlaging og koking måtte utførast på huseigarane sitt kjøkken. I denne perioden vart broren Magne fødd, og trongen for større husvære auka etter kvart som familien vaks. Foreldra hadde planar om å byggja eige hus på Knappane, men finansiering, byggeløyve og tilgang på byggjematerialar var problematisk. Dette var ein periode med streng rasjonering på mest alle vareslag, ei rasjoneringstid som varte eit godt stykke inn i 1950-åra.
Men løysinga på husdraumen kom allereie i 1946, fortel Jon Kyvik. Reinert Kyvik, Gjert Spissøy og fleire andre på Stord, fekk prioritet då dei styrande fordelte byggjematerialane etter tyskarbrakkene i Etne. Brakkene var bygde etter tysk standard og samansette av masseproduserte «lemmer/ seksjonar» med isolerte vegger. Me veit at dei såkalla «brakkebaronane» i Noreg hadde tjent seg rike i krigsåra på produksjon og montering av brakker for den tyske okkupasjonsmakta. No vart brakkene demonterte og kom til nytte under den travlaste oppbyggingsperiode i etterkrigstida. Tyskarbrakkene kom såleis til nytte og glede for mange familiar som hadde budd kummerleg hjå familie og kjentfolk i årevis.
Etter at faren hadde vore i Etne og demontert tyskarbrakka, vart mora og Jon med skøyta til Etne for å henta materialane. Ei slik reise for ein 7-åring i Sunnhordlandsbassenget i samtida var reine «amerikareisa». Jon fortel om ei last som fylte både rom og dekk på skøyta. Vel framme ved Klingenbergkaia vart materialane lossa over på lastebilen til Alf Clausen og køyrde opp til grunnmuren på Knappane. Spesielt minnast han haugen med dei prefabrikerte takstolane. Tomt hadde faren kjøpt hjå bonde Peder Tveit på Rommetveit, og her vart bustaddraumen til familien realisert. Oppe i 2. etasje vart det innreidd hyblar for lærarskuleelevar, to doble og ein enkel, og i kjellaren eit rom til utleige. I etterkrigstida med stor husnaud var det krav at hus skulle innreiast fullt ut for å få best mogleg «kost/nytteeffekt» med utleigedel.
Sjølv om utforminga av hus som vart bygde av tyskarbrakker, hadde sin avgrensing med omsyn til plassering av, vindauge og dører, var dette gode familiebustader etter noko tilpassing. Lemmane som veggene vart sette opp av, hadde både vindsperre og isolasjon, noko som ikkje alle reisverkshus hadde i denne tidsbolken. Ein veteran innan husbygging, Torgils Engevik, har tidlegare fortalt meg at isolasjonsmatter av glasvatt fyrst vart teke i bruk i 1955-56 på Stord, men enkelte nytta både sagflis, leira og kutterspon til isolasjon i golv.
Munnleg kjelde: Jon Kyvik, – f. 1939
Sunnhordland» 20.8.18
Oddbjørn Kvålsvold
