Eit kommunepolitisk jordskjelv
Mange eldre fortel om dei store motsetningane det var mellom det etablerte bondesamfunnet, politisk leiing og representantane som etter kvart vart valde inn i heradsstyre frå Litlabøområdet. Dette vert skildra i jubileumsboka i høve 50-årsoga til Stordø Kisgruber som Herbrand Lavik skreiv i 1957. Arbeidarane ved Gruo hadde allereie i 1918 vunne seg ein liten plass i heradsstyra då dei fekk inn 5 mann på ei fellesliste frå området. I lenger tid hadde gruvearbeidarane betalt 33% av budsjettet i skatt, og dette skulle gi ein viss rett til å verta høyrt, skriv Lavik. Men på Stord som andre stader, var det lett for eit stort borgarleg fleirtal å oversjå dei, då etiketten «revolusjonær» ofte vart brukt til motangrep sjølv om argumenta deira var saklege i mange høve.
Verre vart det då gruveingeniør Brodtkorb vart valt på ei borgarleg liste i 1928, ei liste som var ein allianse med dei konservative i heradet. Brodtkorb vert skildra som «ein skarp og utrettlig energisk mann, som ikkje gav sjølv de mest sjølvtrygge bønder i heradsstyret noke etter når det galdt arrogant form». Men «revolusjonen» mot bondestyret var signalisert tidlegare då direktør Nilsen i Gruo hadde sendt eit skriv om dei store skatterestansane, og hevda at skatteøret kunne skrivast ned frå 14 til 10% dersom dei styrande sytte for ei effektiv skatteinnkreving. Heradstyret på Stord fann ingen grunn til å innskjerpa uteståande skattekrav, endå gruvedirektøren sende saka til fylkesmannen. Ingeniør Brodtkorb vart ein aktiv politikar og skarp i replikkane på heradsstyremøta. Det vart ofte «holmgangar» og godt stoff til pressa på Vestlandet. Haugesundsavisene hadde stadig utsende bladfykar som skreiv om striden mellom gruva og heradet.
Lokalavisa «Sunnhordland» , som under heile striden var «heradstyret og heradskasserarens sitt organ», vert sitert med fylgjande, «Det gode og fredfulle borgarlege samarbeidet innan heradstyret hev vorte uhugleg skipla». Det vart vidare insinuert at heradsstyret måtte syta for å ha ekstra politi «for gruesluskens fyll», noko politiet var ute og straks dementerte. Men angrepa frå representantane frå Gruo var altfor direkte og udiplomatiske, skriv Lavik, sjølv om han forstår harmen frå dei i kravet om at den ilikna skatten skal betalast, og ikkje ettergjevast av heradsleiinga gong etter gong. Representantane frå Litlabøområdet førte ein direkte og udiplomatisk kamp mot fleirtalet, med skuldingar om rekneskapsrot, store skatterestansar og ettergjeving av heradsskatten. Etter at Brodtkorb vart medlem av ein skattekomité og fekk tilgang til bøkene/ dokumentasjonen, offentleggjorde han at det alltid var gardbrukarane som slapp unna skatten. Vidare sto 80% av formannskapet og 60% av heradsstyret på restanselistene. Han kalla skattesystemet i heradet ei «premiering» av dei dårlege skattebetalarane.
Om ingeniør Brodtkorb var hard i formuleringane, så brukte heller ikkje den etablerte heradsleiinga med heradskasserar Rasmus Rommetveit i spissen «silkehanskar», fortel Lavik. Heradskasseraren skulda Stordø Kisgruber for heradet sin dårlege økonomi, fordi «forsorgsbudsjettet» svulma så uhyggeleg opp kvar gong det var driftsstans eller lockout i gruva». Dette argumentet vart avvist av gruveleiinga med eit rekneskapsoppsett som synleggjorde at heradet hadde eit overskot i sine skatteinntekter frå gruvefolket, endå om stønader periodevis var store. I kapitelet om «Gruve og herred» konkluderer Herbrand Lavik slik: «På somme vis seiret gruverepresentanten ingeniør Brodtkorb i heradsstyret. Heradskasseraren fikk et nytt og meir rasjonelt rekneskapssystem og meir hjelp på kontoret. Og restansepolitikken ble reformert, selv om en del av æren for dette skyldes den økonomiske oppgangen fremover mot krigsutbruddet».
Skriftleg kjelde: :
- Herbrand Lavik, «Stord Kisgruber …»
- «Sunnhordland» 3. august 2021
Oddbjørn Kvålsvold
