Den siste reisande av «Sanderfamilien»
I denne vesle artikkelen vil eg fortelja om då ein av informantane mine opplevde eit gjensynsmøte med ein av «båtfantane» i byrjinga av 1980-åra. Men først litt generelt om dei reisande som var eit fast innslag i bygdene både før å etter siste verdskrigen. Mange eldre minnest splintane eller fantane som dei òg vart kalla. Dei kom siglande eller roande og slo seg til i lune hamner med båtane full av ungar, og med ein hund på baugen som gallionsfigur. Dei mest kjende mellom båtsplintane og som mange har fortald meg om, er familien til Gunvor og Aleksander Leonard Pettersen (1990–1969). «Sander» som han vart kalla, hadde storfamilien rundt seg når han vitja lune hamner i området med «Løvebåten». Desse omstreifarane med røter i romanifolket var eit stolt folk som oppfatta seg som sjøfolk eller handelsfolk med sterk samkjensle i slektskap. Tradisjonen fortel at mellom dei var det mange flinke handverkarar, spesielt innan blikkslageryrket. Dei hadde med seg både materialar, verktøy og ferdigvarer i båten. Vispar, forskjellige spann, kaffikjelar òg takrenner var mellom hovudprodukta, men og fortinning og reparasjon av diverse utstyr var tenester dei kunne tilby. Det var ofte konemor som fyrst kom til husar og ville selja sine småting som lommedukar, små strengvispar , glasperler og dukar og samtidig tigga etter mat, sko og klede.
Ein av forteljarane mine, Leif Sjo, hugsar at ein gong i byrjinga av 1980-åra var han i Hornelandsvågen og arbeidde med båten sin. Då kom ein 14- 15 fots båt med påhengsmotor sigande inn på vågen. I båten satt ein røsleg mann med kraftig kvit hårmanke og stor raud nasa, og bak med motoren ein ungdom i tenåra. Leif låg framom naustet til «Pål (Paul) i Hornelandsvågen» og her fekk han oppleva eit gjensyn med ein av dei som i heile barndommen hadde vore i lag med foreldra som reisande. For mannen presenterte seg som Sverre Pettersen, son til «Sander». Han var no på tur i område for å fortelja barnebarnet korleis han hadde farta rundt i sunnhordlandsbassenget i lag med familien. Desse to hadde slege opp telt i Alnavågen og var på veg til Byrkjeland for å kjøpa mjølk. Seinare var planen å vitja Føyno, Valvatnevågen og Rubbestadnes-området. Leif Sjo får så fortalt litt av livssoga til Sverre Pettersen, som i barneåra farta rundt i lag med storfamilien i båt:
«Eg har frose mang ei natt i naustet me no ligg ved, eg hugsar at vinden gjekk tvers i gjennom. Det var eit skrøpeleg husvære på den tid…. Men i Valvatnevågen hadde me det bra, og eg minnest kor godt vatn det var i vasskjelda der ute…. Men me hadde ei syrgjeleg hending på Rubbestadneset, der vart eldste bror min, Ole Bertil, skoten av tyskarar. Nokre soldatar ropa «Halt, halt» til han, men han vart redd og ville springa frå dei. Da skaut dei. No vil eg æra han og visa grava hans til barnebarnet mitt…..Ja, stamfaren min var av gamal bondeslekt, men gamlemor var av romaniafolket…..Men så tok livet på sjøen slutt, og mange av oss vart fastbuande. Staten kjøpte hus, og ungane vart pålagde å gå på skule».
Leif Sjo som budde dei første leveåra på småbruket Valvatnamyro (Myro), minnest at han og faren råka på fantefylgje i Valvatnevågen årvisst. Faren hadde båten liggjande i vågen, og likte å drøsa med «Sander» og dei andre i reisefylgjet. Stien mellom vågen og gardane på Digernes gjekk framom huset deira på Myro og denne vart nytta av båtfolket. Som eit minne frå barneåra i Myro, hugsar Leif Sjo at faren tinga takrenner av dei reisande, og at dei kom berande med både takrenner og nedlaup til stovehuset.
Munnleg kjelde: Leif Sjo f. 1948
«Sunnhordland» 12.12.18
Oddbjørn Kvålsvold
