250 år sidan den første vaksineringa i Sunnhordland

Av dei mange epidemiane i eldre tid var det særleg koppar (ofte kalla barnekoppar, variola på latin) som tok mange liv. «De Kopper, her gaaer, ere meget farlige. I Fieldbergs Hoved-Sogn er død en mengde Børn» skreiv Andreas Juel, futen i Sunnhordland, i 1771, i avisa «Efterretninger frå Adresse-Contoiret i Bergen i Norge». Frå ein apotekar i Bergen fekk han tilsendt eit par skrifter om «Smaakoppernes Indpod-ning». På denne bakgrunnen utførte frua i futegarden på Halsnøy kloster, Anna Juel, innpoding – vanlegvis kalla inokulasjon – på deira tre born.

Innpodinga skjedde ved å leggja ein tråd gjennomtrekt av koppesmitte frå ein annan person i eit risp i huda. Det førte til ei mildare form av sjukdommen med immunitet. Metoden kom tilEuropa frå Kina/India via Tyrkia. Med få legar spelte prestane sentrale roller i å ta i bruk denne tidlege forma for vaksinasjon. Første distriktslegen kom til Sunnhordland i 1832 og til Stord i 1853.

Ein av desse prestane var sokneprest Eric Olsen i Stord prestegjeld frå 1792 som då også femnde om Fitjar og Valestrand. Han var å rekna som ein halvstudert lege. I eit skrift frå 1798 skreiv han om inoku-lasjonen som han sjølv hadde praktisert både i Sunnhordland og Hardanger. Metoden var elles omdiskutert og risikabel med ein dødsprosent på to.

Den engelske legen Edward Jenner gjennomførte i 1796 ein vellukka vaksinasjon mot koppar ved hjelp av puss frå kukoppar, ein ufarleg sjukdom for menneske. Det blir fortalt at han fekk ideen frå pene budeier i England som ikkje var kopparra på grunn av naturleg smitte frå kyr. Han skapte også ordet vaksine («vaccinæ») frå det latinske ordet for ku: «vac-ca». Han kunne også bevisa at dei vaksinerte vart immune. Han vart først møtt med mistru og kritikk. Men metoden vart snart teken i bruk.

I Danmark-Noreg vart det i 1801 sett ned ein offentleg kommisjon som organiserte og sette i verk vaksinasjonen i dei to rika. I Noreg var den første vaksinasjonen i desember 1801 med vaksinemateriale frå Danmark. Lenge var det vanleg å bruka såkalla «human lymfe», dvs. at ein let materiale gå vidare frå vaksinasjons-utslettet frå eit menneske til eit anna. Men mange vart ikkje immune og andre sjukdommar kunne vidareførast. Det Animale Vaccine-institut blei opna i Oslo i 1891 med framstilling av vaksine frå kalvar under vitskapleg kontroll. Det var først ved kongeleg forordning av 3. april 1810 om koppevaksinasjon i Danmark og Noreg at det kom fart i vaksinasjonen. Samtidig vart ino-kulasjonen på det strengaste forboden. Vaksinasjonen var på papiret frivillig. Men prestane skulle sørgja for at konfirmantane var vaksinerte og brurepar måtte leggja fram vaksinasjonsattestar. Dermed var det i praksis likevel obligatorisk å vaksinera seg. Vaksinasjonen vart registrert i kyrkjebøkene.

Den mest kjende hjelpevak-sinatøren i Stord prestegjeld var Ole Georg Olsen (1780-1868) på Einstadbøvoll i Valestrand; son til sokneprest Olsen. Ein stordabu kunne seinare fortelja at «da va inkje ein einaste man eg va så levande ræd for som gamle Olsen. Mor brukte å skræma os når me va uskikkelige; «eg ska senda bo itte Olsen så kjæme han å stikke dåko i armen. Å når ungane såg han komma i ein sie frakke (pjekkert) å ein store hat, tok me te skogs.»

Forordninga av 1810 var gjeldande heilt til Lov om vaksinasjon vart vedteken i 1954 med heimel for helsedirektøren å påby vaksinasjon. Det var påbod om vaksinering for sjømenn i utanriksfart, militært og medisinsk personell skulle vera vaksinerte mot koppar. Obligatorisk koppevaksinasjon av born varde til1976; fire år før Verdas helseorganisasjon erklærte sjukdommen for utrydda.

Viktige kjelder:

Malm: Kapper og vaccination i Norge (1915). Sunnhordland årbok 1949. Wikipedia.

«Sunnhordland» 3. mars 2021

Egil Nysæter