Stord  sogelag
  • Meny

  • Rusleturar 2021

    Rusletur på Saneset

    TUR 1

     26.mai.  2021

    Husmannsplassane    Grimsåsen og Saneset

    Jens Litlabø

    Saneset Foto: Jens Litlabø

    Svartedauden midt på 1300-talet og påfølgjande pestbølgjer førte til meir enn halvering av folketalet i Noreg. I år 1500 er folketalet estimert til om lag 150000 menneske, medan det i 1800 er på 883000, og då har me fått relativt nøyaktige folketeljingar. I dei påfølgjande hundreåra skal folketalet koma til å auka mykje meir og år 1900 var det kome opp i 2,2 mill. innbyggjarar, og dette trass i at nærare 0,8 mill. nordmenn då hadde reist til Amerika.

    Før folkeauken tok til på ny hadde innbyggjararne i Noreg rikt ressursgrunnlag i landbruk og fiske, men etter kvart vart det mangel på gardsbruk til sjølveige eller bygsel, utan ei omfattande oppdeling av eigedomane. Veksande næringar som fiske, trelasthandel og gruvedrift kunne ikkje skaffa nok sysselsetjing og inntekt, dessutan var det naudsynt med stor innanlands matproduksjon i eit dominerande naturalhushald, der ein produserte det meste sjølv.

    Ei løysing vart husmannsordninga som vaks fram frå 1600-talet. Husmannen fekk då bygsla (leiga) eit jordstykke på ein sjølvstendig gard. Storleiken på husmannsplassane kunne variera mykje, slik at ein del kunne fø meir enn to kyr og ha fleire mål åker, medan andre berre bygsla ei tuft til huset, den sistnemnde gruppa kunne vera strandsitjarar som det vart ein del av i Leirviksområdet. Husa åtte dei oftast sjølv, medan det vart betalt leiga for jorda. Det var vanleg at husmennene betalte jordleiga gjennom onnearbeid på garden, og det vart avtala eit visst tal dagsverk, men i tillegg var det også ofte med pengar eller andre ytingar. Husmennene i dei beste jordbrukstroka arbeidde gjerne fast på hovudbruket, medan dei kunne ha ulike yrke ved sida av plasset dei fleste stader kringom i landet.

    På Stord vaks det også fram mange husmannsplassar, og særleg frå slutten av 1700-talet og utover 1800-talet. I 1865 var det såleis 126 registrerte husmenn, medan talet på sjølvstendige gardsbruk var 175. Særleg mange husmannsplassar vart det på gardane Orninggård, Nordre Bjelland og Leirvik, som utvikla seg til ein strandstad med ulike servicefunksjonar på Vikjo. Elles var det mange husmannsplassar i Hornelandsområdet, i Sagvåg og kring Gruo på Øvre Litlabø. Husmennene på Stord kunne ha ulike yrke ved sida av plasset, og ofte var det ulike slag handverk som skomakar, smed og bygningsmann. I Holo under Leirvik vart det lik-kisteproduksjon, medan det i Sagvåg gjerne var skipstømrarar og i Litlabø-området vart det mange gruvearbeidarar frå siste halvdel av 1800-talet.

    På Nordre Tveita låg husmannsplassen i Grimsåsen eit godt stykke frå innmarka på garden. Dette er ein gamal husmannsplass som vart rydja kring midten av 1600-talet. Plasset kunne nok fø eit par kyr, og var kontinuerleg i bruk til det vart skilt ut som eige småbruk i 1914. På slutten av 1700-talet var plasset kårbruk til gardbrukaren på hovudbruket, etter at han hadde gjeve garden over til neste generasjon. Det tidlegare plasset har i nokre generasjonar vore i familien Losnegård si eiga. Brørne Bernt og Andreas Losnegård dreiv ulike slag bygnings og handverksarbeid med utgangspunkt i Grimsåsen. Mellom anna dreiv dei sagbruk og produksjon av trerøyr til vassleidningar.

    Ved Ådlandsvatnet eit lite stykke nedom Grimsåsen ligg Saneset, som var eit av fire husmannsplass under Ådland. Plasset er truleg ein god del eldre, men i 1872 fekk plassmannen Ole Olsson frå Tyse kjøpa plasset. Han var gift med Johanne Kannelønning og dei fekk fem born.Ole Sagenes vart kjend i bygda både som rosemålar og sjølvskriven kjøkemeister i bryllup og gravferder. Mange har kister, ølboller, ambrar og anna som Ole har dekorert med si særeigne rosemåling.

    Talet på husmannsplassar vart mindre mot slutten av 1800-talet, og i 1900 er talet i Stord nede i 43. Nokre tiår seinare er ordninga langt på veg borte. Kvar vart det av alle desse husmannsplassane? Som i dei to sistnemnde døma, vart mange av dei skilde ut som eigne sjølveigande småbruk. Andre plass kunne verta inntekne i innmarka på hovudbruket, medan ein del har vorte liggjande brakk og har grodd att, slik at me berre kan sjå vister att etter gamle åkrar og hustufter.

    Førstkomande tysdag skipar Stord sogelag til rusletur, der me ser nærare på Grimsåsen og Saneset. Representantar frå oppsitjarane vil fortelja om bruket og folket der. Tore Lande Moe vil fortelja om Ole Sagenes. Sjå eiga lysing i «Sunnhordland».

    Dei viktigaste kjeldene eg har nytta er: Stord bygdebok-Gards og ættesoga og Stord frå steinalder til oljealder-band II.

     

    TUR 2

    Rusletur i Eldøy

    måndag 21. juni  2021 kl 17.30 – 19.30

     

    Nokre foto frå ein flott og vellykka rusletur  i Eldøy.

    Odd Stuve Rommetveit er turleiar

    Del av turfølgjet på om lag 60 deltakarar

    Mange lokale ressurspersonar var med ….

    Mange lokale ressurspersonar fortalde…..

     

     

    Førehandsomtale

    Alle velkomne!

    Sogelaget sine populære rusleturar held fram.  Denne gongen står Eldøy for tur. Garden Eldøy femner vidt, mykje vidare enn folk flest trur.   Frå haugen bak Eldøy mekaniske, om lag der verftsporten er,  går grensa opp til krysset Verftsvegen/Eldøyvegen.  Derfrå til Friarkvilet og ned mot Hildal, bakom tidlegare Eldøy Matsenter. Heile Haugen, også kalla Skaffarhaugen, høyrer inn under Eldøy. Så til sjøen ved nausta innerst i vika mellom Kåreviknaustet og Eldøy Båtlag sine naust.  I tillegg kjem alle Eldøyane, som no fullt og heilt er industriområde.

    Ikkje uventa har Eldøy vore ein svært sentral stad i mange hundreår.  Sjøen var ferdselsåra, og med lang strandline og god hamn, var det naturleg med aktivitetar som høyrde sjøen til.  Lasting og lossing,  landliggje og strandaktivitetar, naustfunksjonar og verkstadverksemd  er alt døme på kva som har føregått der.  Det mest spesielle er nok tollstasjonen.  Den var i drift opp mot eit par hundre år.

    Under samlinga ved stranda i Eldøysjøen  måndag 21. juni 2021 vil mykje av historia bli fortalt. Det vert mange ulike innslag, fortalt av kunnige og historieinteresserte eldøyarar.  Det kjem innslag om fornminne og røyser i området. Ikkje uventa vert det fortalt om tollstasjonen og kva rolle den spelte. Det er framleis ruinar å sjå.  Kanskje me får synt fram restane like bortom stranda? Kan vinhôla framleis by på smaksprøvar?  Eller vil ein tollar stoppa oss?

    Etterkvart som landevegs ferdsel vaks fram, vart det naturleg også å ha tilkome den vegen.  Alt i 1920 vart arbeidet med vegen frå Langeland til Eldøysjøen starta opp.  Om det går seint med vegbygging no til dags, var ikkje tempoet noko å skryta av den gongen heller.  Først i 1936, etter om lag 900 meter, var vegen ført fram til sjøs, og kaien ferdig bygt. Der skulle blant anna bilar fraktast til og frå Valevåg.   Kaien har hatt ulike funksjonar opp gjennom åra. Me får høyra om fleire, svært kuriøse hendingar opp gjennom åra, heilt fram til i dag.

    For snart hundre år sidan starta Eldøy mekaniske opp. Ein viktig stad for båtreparasjonar og maritim service. Nær like gamal er Leonarden sin fiskematfabrikk, heilt i stranda. Me får høyra historien om begge desse, fortalt av noverande driftarar.   

    For over 60 år sidan starta Todlarneset Friluftslag opp. Dei vil fortelja om sin bakgrunn og si drift fram til i dag. Ei spanande reise, spesielt når ein får høyra kva som var alternativet.  Eldøy Båtlag har også etter kvart ei lang historie ved Todlarneset. Den soga vil også bli fortalt av ein med inngåande kunnskap om laget. Kanskje ei lensmannssoge kjem også?  Lensmannen var nemleg ein del år heimehøyrande i Eldøy.

    Det vert elles fleire mindre, om enn viktige og spanande innslag. T. d. om slekt og gardar, drift og hendingar,  og  kjendisar og fintfolk.  Sjølvsagt er det flott om dei frammøtte kan supplera innslaga med sin personlege kunnskapar  og samstundes bli interessert i å vera medlem i sogelaget.

    Vel møtt.

    Stord Sogelag  v/ Odd Stuve Rommetveit (styremedlem)

     ====