Stord  sogelag
  • Meny

  • Faste avisspalter 2019

    «Sunnhordland»  15. april 2019

    Oddbjørn Kvålsvold

    Bilete: Johann Belsvik Foto: Oddbjørn Kvålsvold

    Ein av forteljarane mine, Johann Belsvik, er av dei få som har vore heile sitt yrkesaktive liv hjå same arbeidsgjevar. Han tok til i bladet Sunnhordland 1. juli 1945 og gjekk av med pensjon 50 år seinare. Johan har vore tru mot sin arbeidsplass og kan fortelja korleis ei lita lokalavis har klart å utvikla seg med tida til eit moderne mediehus med mange tilsette. Han kan fortelja om den fantastiske tekniske utviklinga faget typograf har vore gjennom. Vidare reflekterte Johann i sine livsminne over dei vegval vi menneske ofte må gjera i livsløpet vårt. Då han fekk tilbodet frå lokalavisa om lærlingplass, hadde han òg eit tilbod om gratisplass på den private realskulen på Ås. Ved dette vegskilje valde Johann jobben i trykkeriet til avisa, noko han seinare i livet aldri har angra på.

    Alt då Johann gjekk på barneskulen, fekk han eit visst forhold til lokalavisa på Vikjo. Han som mange andre ungar var avisbod for bladet og stod ofte å kikka inn på flattrykkpressa i Borggata. På denne tid var det Jens Hystad d.e. og kona som dreiv avisa i lag. Dei heldt til i Folkvangbygget i Borggata med kontor og trykkeri. Johann fortel om tilsetjinga som fru Hystad var ansvarleg for. Ein dag ho sat og falsa/ bretta saman aviser, stod han og såg på henne. Så kom det eit uventa, men avgjerande spørsmål. «Du Johann, du som fer her og spring i gato, du har ikkje lyst til å byrja i læra hjå oss» ? «Kva tid», undrast Johann. «I morgon», svara fru Hystad. «Ja, då må eg heim og spørja far», svara Johann. Det var ein glad gut som sprang heim og fortalde om tilbodet. Faren minna om at rektor Søranger hadde lova han ein av dei 3 friplassane ved realskulen på Ås. «Dette er eit sjenerøst og gjævt tilbod, men du må velja sjølv», sa faren. Valet var nok eit av dei viktige vegvala som Johann har teke. Han valde å byrja i læra hjå familien Hystad i Borggata, eit val han aldri har angra på, sjølv no som pensjonist. 

    Johann hugsar godt første dagen i avisa. Her var Halvdan Hystad redaktør, broren Reidar sjef i trykkeriet og Martin Bjelland  typograf. Det var Bjelland som fekk oppgåva å læra Johann «Gutenbergs ærverdige kasse» med avdelte rom for alle bokstavar og tal. Først måtte han øva på å setja opp små setningar frå ein lapp med tekst, og etter kvart fekk han tildelt små skrivne tekstar som skulle settast opp. For ein typograf var det heilt naudsynt å kjenna plasseringa i kassen, slik at dette kunne utførast med presisjon, nær sagt i blinde. Johann fortel at Reidar Hystad og seinare sonen Jens og sonesonen Reidar d.y., var svært opptekne av å skaffa utstyr som gjorde arbeidet i avisa rasjonelt, og dei ynskte å liggja i forkant av utviklinga. Etter kvart vart det innkjøpt setjemaskiner, og oppsettet vart støypt i bly, linje for linje. Seinare kom offsetutstyret på plass og ei ny omstilling for typografyrket. 

    Men no var dataalderen (digitaltrykk) like om hyrna, og bladet Sunnhordland sendte Johann og typograf Ole Skaten frå Tysnes til Tandberg i Oslo. Her fekk dei grunnleggjande kunnskap om grafiske data. Dette var veldig interessant, men litt vanskeleg i starten, minnest han. Lukka var at avisa sendte to personar på opplæring, slik kunne dei utvikla kompetanse i samhandling då dei kom attende til trykkeriet. Teknisk var dette eit kvantesprang for rasjonell og moderne oppsett av aviser. Soga om lokalavisa Johann var ein del av i 50 år, synleggjer kor viktig det er å ha ein arbeidsstokk som er fleksibel og ei leiing som ligg i framkant av utviklinga. Eit prov på dette er at Sunnhordland no har passert 116 år og vert leia av fjerde generasjon Hystad.

    Munnleg kjelde:  Johann Belsvik- f 1929

    Oddbjørn Kvålsvold

     

    «Sunnhordland»  1. april 2019

    Oddbjørn Kvålsvold

    Vårt første livsminne – og glimt frå gløymeboka

    Anker Gravdal Foto: Oddbjørn Kvålsvold

    Me har alle minne frå oppvekståra som for dei fleste er kjære og gode å ta vare på. Men nokre har opplevd tragiske hendingar tidleg i dei første barneåra, minne som har festa seg. Desse kan såleis  attforteljast med mange små detaljar knyte til hendinga, sjølv 80 år seinare.  I høg alder er det ikkje få som kan hugsa detaljar frå barneåra som har vore i «gløymeboka» i mange år, men som kjem til overflata når me minnast ein liten detalj. Får me tak i desse trådane, kjem heile tankerekker og hendingar frå oppveksten til overflata. Forsking viser at mange av oss kan hugsa enkeltepisodar og sterke sanseinntrykk frå 3– 4års alderen, nokre heilt ned til 2 1/2 årsalderen. Skiljet mellom det me sjølve hugsar, det me har sett på bilete eller blitt fortalde, flyt ofte saman til ei samanhengande historie i minnet vårt. Me må berre godta at minne frå barndom og oppvekst ikkje alltid er fullstendig i samsvar med det som faktisk hende. Dei fleste av oss har nok opplevd diskusjonar mellom sysken på dette feltet, enkelte kan hevda og forfekta si framstilling som den einaste rette. Men forsking viser at det er noko slingringsmon i dei fleste livsminne. 

    I ein samtale med Anker Gravdal kort tid før han døydde, fortalde han levande om livsminna sine frå Vikjo. Det første minnet frå barneåra var då gamle hermetikkfabrikken til Gravdal- brørne i Evjo brann i 1934. Sjølv om Anker berre var 4 år då dette hende, skildra han mange detaljer frå den dramatiske hendinga. På denne tid rådde «Leirvik brann- og bygningskommune» over ei handpumpe som etter ei tid kom på plass. Minna om faren som stod og pumpa så sveitten rann vart aldri viska vekk. Vidare hugsar han at effekten av den vesle vannstråla var lita. Flammehavet var enormt og strålevarmen stor , minnast Anker. Ja, han som for og sprang rundt brannsløkkarane i nattkleda som 4-åring, såg enno for seg den spinkle vasstråla, mest som ein vesal hageslangesprut.

    Dette er døme på minneglimt som vert teke vare på og attfortalt opp gjennom oppvekstår og vaksenliv. Men så har dei fleste av oss òg livsminne som me helst vil fortrenga og ikkje kjennast ved. Me veit at for nokre av dei som hadde sine ungdomsår under krigen, oppsto det «søt musikk» mellom norske jenter og tyske soldatar. I ein tidsbolk i livet når hormonane lett tek av, skjedde det ting som samtida ikkje aksepterte. Når fredsvåren 1945 kom og oppgjerets timer var der, tok nokre seg til rette og skulle «straffa tyskertøsene». Sett med etterklokskapens augo vart det utført mange overgrep både av dei med mynde og små grupper rundt om i heile landet. 

    Tradisjonen fortel at på Vikjo var det i parken nokre av tettstadens tenåringar tok seg til rettes og aksjonerte mot jenter som hadde forelska seg i tyske soldatar. I «fredsrusen» vart det utført overtramp med hårklypp på nokre av jentene. Redselskrika frå dei som skulle under saksa og ropa om hjelp vart høyrt i nærområdet, men ingen greip inn. Dette er hendingar som både aktørane og tilskodarflokken i ettertid helst vil fortrenga. Men hendinga må me sjå i samtida sitt ljos, og hugsa at dei som var med på dette, hadde vonde oppvekstminne og hemntankar etter 5 år med tysk okkupasjon og audmyking.  

    Kjelder: Anker Gravdal – (1930 – 2015) 

    Terje Nomeland: «I krig og klærlighet» -2011

    og frå livsminnesamlinga mi.

     

     

     

    «Sunnhordland»  18. mars 2019

    Oddbjørn Kvålsvold

    Me budde midt i skotlinja til Bjelland fort

    Kristbjørg Tartaldsøy f. 1935 Foto: Oddbjørn Kvålsvold

    Ei av dei eg har hatt samtale med om Bjelland fort er Kristbjørg Taraldsøy som er fødd i 1935. Ho var 7 år då aktiviteten ved fortet vart så truande at kvinner og born flytta vekk frå det som i dag heiter Nedre-Hagebyen. Bestefaren Christian Madsen  hadde eit småbruk der, Giljo, òg i dette huset budde sonen Karl då krigen braut ut. Som ein del av utbygginga av Bjelland fort laga tyskarane ein stor veranda i 2. etasje som dei monterte ein lyskastar/ signalstasjon på. Men onkelen Karl hadde òg ein radio gøymt forskjellige plassar i dette huset, fortel Kristbjørg. Dette var strengt ulovleg, for alle radioar skulle på denne tid vore innlevert og lagra i fengselet på Leirvik. Men radioen til onkelen var flittig i bruk i krigsåra og familien var faste lyttarar på nyhende frå London. 

    Ein av dei andre sønene til Christian, Håkon, bygde òg hus i området  etter at han i 1934 hadde kjøpt eit areal på 10 mål som grensa opp mot farseigedommen. Kristbjørg fortel at det var mykje familiefolk, men òg andre leigetakarar som budde i denne husklynga. Ho nemner tantene og deira ektemakar, Hildur og Reidar Onarheim, Aslaug og Edvin Fylling. Kristbjørg meiner at det var etter den intense skytinga mot MTB båtane i 1943 at fleire av familien hennar flytta vekk frå heimane som grensa opp mot piggtrådsperringar og forbode område.  Eigedomen var i nedre kanten av Bjelland fort, og kart viser at det i dette området var utplassert landminer langs inngjerdinga til kystfortet. 

    Kristbjørg Taraldsøy har skriftleg teke vare på mange av sine livsminne, som eg har fått høve til å sitera frå: 

    « Eg kan hugsa at flyalarmen gjekk ofte, og då sprang me i kjellaren. Det var nifst og det var ofte om natta……Men før Håkon og Olaug var fødde måtte me evakuera kan eg hugsa. Mamma, Aslaug og eg reiste ein kald vinterdag til ein familie på Tyse, og var der ei stund. Eg veit ikkje kor lenge, for det blei visst så gale med krigshandlingane på Bjelland at koner og barn måtte vekk frå heimen vår. Og der blei Håkon fødd.

    Hildur og Reidar flytta til Hystad og der vart Olaug fødd, same året. Seinare flytta mamma, Aslaug med meg og Håkon til tante Laura Eikeland på Valen i Kvinnherad. Der budde me i ei lita kjellarstova……. Heime på Bjelland budde pappa, Edvin og Reidar, for dei arbeidde på Kjøtteinen. Heile Bjelland var inngjerde med høgt piggtrådgjerde, og nokre digre støypte søyler med svære portar. Det var ingen som kom gjennom utan dei hadde pass og passersetel…….. Men eg kan hugsa då eg byrja på skulen i 1943. Då fekk  mamma og eg gå igjennom porten på veg til skulen nokre gongar. Der var alltid grønkledde tyske soldatar som stod vakt…. Soldatane marsjerte mykje. Det var både unge og gamle soldatar som song for full hals når dei marsjerte. Eg kan godt hugsa ein gamal soldat som alltid gjekk i tresko. Han var visst badesjef, for tyskarane hadde bad i ein kjellaren der Øpstad  seinare bygde hus..…»

    For mange på Stord og vide med, var sildoljefabrikken på Kjøtteinen ei lukke i krigsåra. Den gav fast inntekt for nokre, og sesongarbeid for mange. Men ikkje minst var sild ei god matkjelde og vart foredla i mange variantar.  

    Munnleg kjelde: Kristbjørg Madsen Taraldsøy – f. 1935

     

     

     

    «Sunnhordland»  4. mars 2019

    Røyrleggjar med mange oppgåver i tronge rom

    Oddbjørn Kvålvold

    Ved dei store industriverksemdene er det trong for eit mangfald av yrkes- og faggrupper. Ikkje minst har lokomotivet i industrimiljøet i Sunnhordland, verksemda på Kjøtteinen, vore ein pådrivar for å utdanna fagfolk i ymse fag. Heilt frå Odd P. Bjelland fekk ansvar for den vesle verkstaden som vaks fram ved sildoljefabrikken i mellomkrigstida, var nytenking og erfaringsoverføring til nye arbeidstakarar berebjelken i opplæringa. Verksemda satsa tidleg på systematisk opplæring og kursverksemd for å tilføra den raskt aukande arbeidsstokken oppdatert fagkunnskap.

    Ein av dei me hugsar som ein rask og flink fagmann innan røyrleggjarfaget, var Bjarne Rykkje. Eit års tid før han døydde fortalde han meg om då han byrja på eit røyrleggjarkurs på Kjøtteinen i 1952 etter ein arbeidsperiode på den flytande sildoljefabrikken, «Clupea». Som instruktør på kurset hadde leiinga fått tak i Harry Neset, ein fagutdanna røyrleggjar frå Bergen, som tidlegare hadde arbeidet med vedlikehaldsarbeid på «Clupea». Bjarne fortel at dei var 6 mann på kurset, som veksla mellom teori og praktisk arbeid i 3 månader. Den fagutdanna bergensaren tilførte  yrkesgruppa nye og meir rasjonelle arbeidsmåtar gjennom sitt kursopplegg.  Som døme på dette fortel han om Neset sin bruk av meterstokken til måltaking av røyr med vinklar (skredden), i staden for å nytta «malstrenger» ein rasjonell og produktivitetsvenleg arbeidsmetode. «Harry’en» ville ikkje sjå at kursdeltakarane nytta streng til mal etter at han hadde lært dei metoden.

    Etter kurset fekk Bjarne høve til å arbeida saman med Harry Neset ein periode som læregut. Det var ei givande tid med ein streng læremeister, fortel han. Harry sitt krav til læregutane var at dei  skulle fylgja godt med og vera raske. Om dei kjem sigande, «gi de et spark i reven», sa han. Stord Verft tok tidleg i bruk moderne bøyemaskiner og nytta harpiks og sand i røyra under bøyeprosessen. I samtalen kjem Rykkje inn på den perioden då delar av rørleggjarstaben på Kjøtteinen var på oppdrag i Oslo for å ferdigstilla supertankarane. Her oppdaga han at mange av den tradisjonsrike akerverksemda sine arbeidsmetodane med røyr, var gått ut på dato. Ja, mykje av røyrarbeidet var det framleis «kobbarslagarane» som utførte med sine tidkrevjande bøyemetodar på røyr. 

    Men attende til dei fyrste arbeidsåra Bjarne Rykkje arbeidde som røyrleggjar på Stord Verft. Alt etter eit år som lærling med Harry Neset, fekk han ansvar for å instruere eigen læregut. Ikkje minst var opplæringa i måltaking av røyr med mange vinklar i tronge rom utfordrande. Bjarne poengterer at han alltid har sett på det å planlegga jobben som det beste utgangspunktet for eit vellukka resultat. Spesielt på dei små båtane var tilkomst og plassproblem fagleg krevjande. I så måte fortel han om detaljar frå arbeidet i tankane på M/T «Lind». Eit spesialdesigna kjemikalieskip med «reine tankar» av rustfritt stål og ein dobbeltbotn full i spant, skott, botnstokkar, ballast og lasterøyr. Nede i dette virvaret av ein arbeidsplass, med «takhøyde» på 80 cm, kraup Bjarne og arbeidskameratane rundt i 2-3månader på allbogar og kne. For å kunne arbeida på ein slik plass, måtte ein vera mjuk i kroppen og ikkje lida av klaustrofobi. Klimaks på denne jobben kom etter at alt var montert, og dei var ferdige med å trykkprøva leidningane. No skulle ein inspektør frå Det Norske Veritas, som var litt stor av vekst, inspisera dobbeltbotnen. Bjarne hugsar denne episoden godt, for det vart litt oppstyr då inspektøren kom i «åvelta», og ropte om hjelp. Kroppen hans vart for lite smidig og for stor då han skulle krypa gjennom eit av mannhola og vidare over ballastrøyra på andre sida. Han sette seg kort og godt fast! Bjarne Rykkje fortalde meg at episoden førte til omlegging av røyra for å gi betre tilkomst i dobbelbotnen på «Lind». 

    Munnleg kjelde: Bjarne Rykkje – (1921-2013)

    —–

     

    «Sunnhordland. 15.2. 2019»

    Slik vaska og stelte me klede før i tida

    Oddbjørn Kvålsvold

    Vaskestamp og skurebrett. Foto: Oddbjørn Kvålsvold

    I vår nære fortid var klevasken ein viktig del av «kvinnfolkarbeidet» i alle hushald. Dette var eit storarbeid som både var tungt fysisk og tidkrevjande før moderne vaskemaskiner vart vanlege. Mange kokte kviteklede i eldhus og transporterte kleda til skylling i vassdrag. Andre tok med seg «storvasken» i delar av året til vasskjelda der det var rigga til eldstad. Spesielt i langvarig turre periodar og vintrar med turrfrost vart det vassmangel for mange. Trong for stabil vasstilgang auka, ikkje minst etter at vaskemaskinene vart meir og meir vanlege utover i 1950-åra, og elektrisk kraft vart utbygd. Skriftlege kjelder fortel at i 1959 hadde 53 % av hushalda vaskemaskin, og i 1973 heile 72 %. (Kjelde: Store norske leksikon)

    Kona mi har oppvekstminne frå vaskedagane, som dei vaksne utførte i eldhuset kvar 14. dag. I eit hushald på 8 -10 var det mykje klede som skulle vaskast, turkast, strykast og rullast. I eldhuset vart klede lagde i bløyt i heimelaga stampar kvelden før vaskedagen. Dette var store trestampar som far hennar hadde laga på verkstaden. Vaskedagen starta med at mora og tenestejenta fyrte opp under koparkjelen i grua. Denne vart fylt med kviteklede som var såpa inn med heimekokt såpa, laga av kaustisk soda, vatn og talg. Det vart òg tilsett «Blenda» i dette vatnet. Etter eit godt oppkok vart kleda teke over i trestampane og vidare handsaming på vaskebrett. Desse var laga med småbylgjete skureflate av sink eller glas. Kvitekleda vart etter vask lagde over i nye trestampar for skylling og fekk stå i rennande vatn til neste dag. Då vart dei hende over nokre trebukkar for avrenning, før dei fekk sin plass på dei mange tørkesnorene ute. Kulørte klede vart vaska i stampar med vaskebrett og varmt såpevatn frå koparkjelen i grua og utblanda til passe temperatur. Desse vart skylte og lagde på krakkar for avrenning før dei vart plasserte på tørkesnorene. Før dei tok til med alle ullkleda, vart nytt vatn varma opp i koparkjelen. Ja, på denne tida vart det nytta underklede og lange sokkar av ull, både av vaksne og ungar. Alle lubbar og andre ullklede fekk ein omgang med innsåping og skuring på vaskebrettet før dei vart skylte i varmt vatn og lagde på krakken for avrenning.

    Etter kvart som jenteflokken på 4 voks til, måtte dei delta både i eldhuset og med handsaminga av klede etter turking på snorene. Alle sengeklede og dukar skulle brettast saman og klargjorde for rulling. Sedvane i samtida var at skjorter og blusar skulle strykast. Før dei fekk elektriske strykejern i heimen, nytta dei to strykejern som dei vekselvis varma opp på vedomnen i kjøkkenet. Ullklede vart sorterte og vurderte om det var trong for bøting. Alle lubbar og strømper av ull som det kunne strikkast ny hel eller fot i, vart lagde til sides. Desse vart tekne med på stølen om sumaren for reparasjon. 

    Det høyrer med til minna frå vaskedagane at faren kjøpte vaskemaskin då straumen kom til gards i 1953. Denne var laga av «smedbrørne» på Aga. Vaskekassen var av tre, og hadde skovl montert i sida og med motor plassert nede på fundamentet. Dette effektiviserte vaskedagane monaleg, no fekk både kvite- og kulørte klede ein omgang i den «firkanta kassa med Hoover-rotor», og trongen for skuring på  vaskebrett vart redusert.

    Munnleg kjelde: Kona mi Aslaug


    Oddbjørn Kvålvold

    Bjelland fort- under og etter krigen

    Forteljaren Hans Kristian Junge. Foto: Oddbjørn Kvålvold

    Bjelland fort på Stord og festninga på Tittelsnes var ein del av dei mange forsvarsanlegga som den tyske krigsmakta bygde etter invasjonen i 1940. Dette var anlegg som skulle forsvara området Bømlafjorden mot alliert invasjon. Anlegget på Bjelland vart etter kvart utstyrt med 4 stk. 8.8 cm kanoner, 2 luftskytskanoner og kraftige lyskastarar både på Kjøtteinståa og i hagen til familien Junge. Den største av desse hadde ein diameter på 1,5 meter, og lyste opp Bømlafjorden  og Sunnhordlandsbassenget når han var i bruk. Bjelland fort på ca. 170 mål var inngjerda med 1,7 km. piggtrådgjerde, og 186 landminer var utplasserte. Området hadde eit nærforsvar med mitraljøse- og maskingæverstillingar plasserte i bunkersar. I nordvestre delen av fortet var det dueslag med over 1000 brevduer. Mellom dei forskjellige installasjonane var det laupegraver, fortel informanten min, Hans Kristian Junge. I lydopptaket fortel han òg om kor spanande det var å nytta festninga som leikearena etter siste verdskrigen. 

    Familien til Hans Kristian Junge var ein av dei som måtte forlata heimen då Bjelland fort vart teke i bruk i 1942, men kom attende til området så snart okkupantane hadde kapitulert. I vaksen alder har han samla informasjon om aktiviteten på festninga og kan fortelja at minefelta vart rydda av ein tysk spesialtropp, kontrollert av 20 engelske soldatar (raude djevlar) sumaren 1945. Mykje av minene vart sprengde ved sjøen i Prestakonestøo, men òg i Kulio vart miner uskadeleggjorde.

    Mykje av anlegget er i dag vekke, men restar av kanonstillingar, ammunisjonslager, bunkersar og laupegraver viser att i terrenget.Av bygningane som står att er det mest berre forlegningsbrakka tyskarane bygde i krysset Bjellandsvegen/ Knarrevegen, som minner om at her var militært område i krigsåra. Den tyske hermakta stasjonerte 81 mann på staden for å sikra området mot allierte åtak. Forlegningsbrakka (heimevernshuset) hadde stort, moderne kjøkken i kjellaren, med storkjøkkenutstyr som vendbar steikepanne. Forretninga til Nils Bjelland vart rekvirert og teke i bruk til «vaktstue», og hovudporten inn til området frå Høyland var sikra med innstøypte knuste flasker på portsøylene og piggtrådbarrierar på sidene. Etter krigen vart det allment kjent at vegane rundt fortet var underminert med sprengingsmateriell på fem stader som fortsleiinga kunne aktivisera. Kart viser at ladningar var plasserte ved hovudporten på Høyland, på toppen av Kjøtteinsbakkjen (Karl Almås-huset), i «Jungesvingen» og to stader litt lengre nede i vegen mot Naustvågen.

    Etter at dei tyske soldatane var reist frå fortet og heile området var frigjeve, var dette eit ynda leikeområde for borna,  fortel Hans Kristian. Det tyske utstyret i hagen deira vart demontert straks etter kapitulasjonen, men resar etter fundamenta for dei to store lyskastarane, luftskytset, ammunisjonsbunkeren og laupegraver m.m. var synleg lenge. Borte er òg dei kraftige betongkonstruksjonane i samband med kanonstillingane på Bleikjehaugen, der  Stord verft i 1970- åra bygde det nye administrasjonsbygget. Her nede stod ein av hovudkanonane med ammunisjonslager og laupegraver, minnest Hans Kristian. Vaktposten på Gullbergtoppen med forlegning og bunkers var ein del av overvakinga Wehrmacht hadde i Sunnhordlandsbassenget. Signalmasta som vart montert der i desember 1943, var viktig for kommunikasjonen mellom landanlegg og dei tyske vaktbåtane. Det er òg tilgjengeleg kart over intern telefonkommunikasjon mellom Gullberg og dei forskjellige einingane på Bjelland fort.

    Som leikearena var nok den store kommandobunkersen i to høgder mest spanande, fortel Hans Kristian. I underetasjen var innreia liggeplassar for 9 soldatar med køyer i tre høgder. Omn var òg montert i fleire av bunkersane. Desse var flittig i bruk av ungane, men òg nytta av huslause sildoljearbeidarar som i ein kort periode budde i nokre av bunkersane, avsluttar Hans Kristian Junge.

    Munnleg kjelde:     Hans Kristian Junge f. 1938

    Kart:       Strassensperren – Leirvik og Bjelland fort

    Digital kjelde:       Kystfort.com

    ——

    Bonden på Stuva – ein ven er gått bort

    Oddbjørn Kvålsvold

    I dag vil eg bruka spalteplass og fortelja litt om ein bondeson som tidleg tok ansvar og utførte gagns arbeid, Per Stuve. Per som eg i heile vaksenlivet har hatt gode relasjonar til, har forlete oss. Eg sit her med dødsannonsen og eit digitalt opptak og tenkjer på Per og hans næraste familie. No vil eg samla tankar og fortelja litt frå barne- og ungdomsminna Per delte med meg i januar 2015.

    Då faren kjøpte traktor i 1956, var det nok med tanke på at levebrødet som bonde og drift av skogen skulle verta lettare og meir attraktivt. Erfaringa frå skogsdrift med hest, trekksag og øks hadde Per, men motorsaga som faren kjøpte til han i 1955, var eit kvantesprang i teknisk framsteg. Storvaksen furuskog med knallharde kvistar vart no klargjorde for utkøyring. Den nyutvikla JOBu junior med snubar forgassar var ein godt reiskap både til felling og kvisting. Mykje av stokkane vart drege fram på bakkane rundt tunet, der «Litle- Larsen» henta skurtømmeret med lastebilen, minnest Per.

    Før dei kjøpte eigen traktor var faren ein flittig brukar av traktorlaget sin. Som sjuåring var Per nede ved gamle-meieriet i Borggata og «beundra» den nyinnkjøpte «Gråtassen» som var parkert der i 1948. Traktoren faren kjøpte inn året før han døydde, vart ein god «arbeidskollega» for Per. Som unggut i slutten av tenåra vart ny traktor med mykje teknisk utstyr ein god påverkar til at han glei inn i bondeyrket i så ung alder. Ja, i denne perioden kom den tekniske revolusjonen til jord- og skogbruket, og Per og eg utveksla livserfaringar frå tidbolken. I dag er dette gode minne for meg.

    Med det hydrauliske trepunktssystemet bak på traktoren kunne ein skifta arbeidsreiskap på ein fysisk lett og rasjonell måte. Per fortalte meg om utstyret dei etter kvart kjøpte inn til traktoren, der slåmaskina hadde førsteprioritet. Så kom plogutstyr, skål- og fjørhorv og svansar. Noko av utstyret vart innkjøpt i lag med Peder Kannelønning, og dei to gardsbruka hadde felles glede og nytte av både traktor og utstyr. Kunstgjødselspreiar for traktor var òg ei stor nyvinning for jordbruket, og Per fortalde om mange oppdrag han hadde rundt om hjå yrkeskollegaer. I skogen arbeidde Tor Magnus Stangeland og Per mykje i lag med kvar sin traktor. Her køyrde dei ut tømmer for forskjellige hogstlag i kommunen. Dei gamle slepevegane inn til hogstfelta var av ymse kvalitet, men køyringa gjekk betre då dei fekk halvbelte på traktoren. Den store effektiviseringa kom då det vart fart i skogsvegutbygginga, og nye områder vart lett tilgjengeleg.

    Eg vil alltid hugsa Per som den gode og lune forteljaren. Eit av livsminna han fortalde meg, var då politibetjenten Otto Macody Lund stoppa han for dokumentkontroll i krysset ved Tesalongen. Per var berre 16 år og kom køyrande med traktoren på veg til Hystad. Arne Knudsen sat på hjulskjermen. Politibetjenten påpeikte at det ikkje var lov å ha passasjerar på skjermen, og at dette måtte det verta slutt på. Men Knudsen blanda seg inn i samtalen og meinte at det var sedvane å ta med passasjer på hjulskjermen. Ungguten trudde at situasjonen var avklara, men minnest at betjenten Otto Macody Lund retta seg opp i ryggen og sa: «Siden den mannen på skjermen er stor i kjeften, vil jeg se sertifikatet og vognkortet». Per Stuve sa som sant var, at sertifikat hadde han ikkje, og vognkortet låg heima. Men etter at Knudsen hadde vist fram motorsykkelsertifikatet, fekk han overta rattet, og Per lånte seg sykkel på Vikjo og trakka etter innover til Hystad. Det høyrer med til historia at Per måtte stilla på lensmannskontoret og visa dokumentasjon på traktoren dagen etter.

    Munnleg kjelde. Per Stuve ( 1940 – 2019)

     

    Vegval i vårt livslaup

    Oddbjørn Kvålvold

    Torbjørn Langeland. Foto: Oddbjørn Kvålvold

     

    For mange av oss har livsvegen hatt mange vegval og krav til omstillingar. Ein av dei som har delt livssoga si med meg, er Torbjørn Langeland. Som unggut flytta han til Stord og tok til på snikkarverkstaden til Fjeldtveit på Ådland. Han voks opp i Skjoldavik der familien dreiv bakeri, men bakaryrket freista han ikkje. Torbjørn vurderte å byrja i læra i Haugesund, men valet fall på Stord i 1946. Reisa gjekk med buss til Ølen og båt derifrå til Leirvik. Torbjørn minnest at det var HSD sitt flaggskip «Vøringen», med kvitmalt skrog og med staseleg gallionsfigur i baugen som gjekk frå Ølen kl. 20.00. Båten hadde stopp i Etne, Skånevik, Innbjoa og Tittelsnes før han klappa til kaien på Leirvik kl. 24.00. 

    På Leirvik hadde familien ordna innkvartering på ærverdige Folkvang Hospits. Vertinna frøken Heggebø, viste stor omsut for 16 åringen, så han fekk godt stell der.  Det var eit to-mannsrom han leigde, og etter ei tid fekk han Sigmund Rørvik som romkamerat. Men montering av  trillebårer og steinvaggar var keisamt og gav få utfordringar. Så etter eit halvt år takka han ja til ein lærlingplass i snikkarfaget ved AS Stord. Han flytta då på hybel nærmare arbeidsplassen, «eit lite kott», som Erna og Nils Røyrvik leigde ut på Bjelland. 

    Torbjørn fortel om god opplæring på sin nye arbeidsplass, med mange flinke fagarbeidarar. Han nemner namn som Gunnar Habbestad, Jon Klausen og Johannes Almås. Det var på sjøbussen «Midhordaland», som låg til utrustning, Torbjørn arbeidde den første tida. Lenger ut i læretida fekk han Magnus Eikeland og Ole Huseth som rettleiarar i møbelproduksjon og overflatehandsaming. Snikkarverkstaden produserte innreiing til båtane av høg kvalitet med mykje spesialtilpassa utforming. Som ein del av læretida gjekk Torbjørn tre år på teknisk kveldskule før han gjorde eit nytt vegval og vart elev ved Ryfylke Yrkesskule vinteren 1949/50. 

    Etter at han var ferdig med militærtenesta og attende i Skjold, søkte han på fleire skular som han kom inn på, for å kvalifisera seg til sløydlærar. Han «talde på knappane» som han seier, men valde å starta opp snikkarverkstad i Hornelandsvågen saman med Nils Nordhus. Det var i denne perioden han gifta seg og stifta familie, eit nytt viktig val. Dei to kompanjongane dreiv verkstaden i 3 år før dei slutta av, og begge byrja å arbeida ved snikkaravdelinga på Kjøtteinen att.

    I byrjinga av 1960-åra kom eit nytt vegskilje for Torbjørn Langeland. Snikkarverkstaden ved Stord Verft skulle omstillast, og han tok imot tilbodet om arbeid på maskinverkstaden. Men arbeidet med maskinering av stål i store seriar gav mykje rom for tenking og var keisamt. Det var i denne perioden han kom til eit nytt vegskilje, fortel Torbjørn. Han sturderte arkitektur i 5 år med korrespondanseundervisning og mange eksamenar i København. Så i 1968 vart han tilsett som arkitekt på teiknekontoret ved verftet. Men krav til omstilling rista hjørnesteinsverksemda på nytt i midten av 1970-åra. På få veker mista dei 10-12 skipskontraktar, og verksemda måtte tilpassa seg offshorekrava. Dette var ei pionertid som og fekk stor innverknad på Torbjørn sin arbeidsdag, med offshore-engelsk, fleire «hyllemeter» med spesifikasjonar, og konsulentar som var «kongen på haugen». Men som eg har skrive om tidligare gjekk det heile seg til, og lokomotivet i Sunnhordland vart etter ei tid «herre i eige hus». Torbjørn fortel om nye utfordringar og mykje samhandling i prosjektgruppene som han var med i for å sikra kontraktar til verksemda. Det var eit arbeid som han likte godt og heldt på med like til han tok valet og gjekk av som AFP-pensjonist i 1994.

    Munnleg kjelde: Torbjørn Langeland f.1930

    Oddbjørn Kvålsvold