Stord  sogelag
  • Meny

  • Faste avisspalter 2020

    «Sunnhordland»  mai  2020

    Den gamle garden

    Jens Litlabø


    I skrivande stund har me morgon 17.mai 2020, men dette året er det ei annleis feiring som dels bryt med innarbeidde tradisjonar på grunn av Coronapandemien. Like fullt ligg vårlandskapet med med vaknande natur og bjørk i lauvsprett her, slik det har gjort i uminnelege tider. Dei gamle gardstuna i det vakre kulturlandskapet i Nordbygdo ligg slik dei har gjort i generasjonar, og vitnar om kontinuitet i ei foranderleg verd. 

    Stord sogelag har bede meg skriva litt om garden vår, drifta og besøksverksemda, og det skal eg gjera, men eg vonar dette også kan sjåast i eit vidare perspektiv.

    Nordre Tveita har vore sjølvstendig gard i om lag 1000 år, og vart delt i to likeverdige hovudbruk  midt på 1600-talet. Det første skriftlege dokumentet som fortel noko om garden er frå 1454, då deler av garden vart seld. Garden vart sjølveigande bondegods då leiglendingane fekk kjøpa garden kring 1770.

    No rår me over båe dei gamle gardstuna, og samla har garden over 20 hus av ulik storleik. Eit av dei første husa me restaurerte er stabburet i Noratunet, som er i frå 1500-talet, medan det siste huset me restaurerte er stabburet i Søratunet frå 1700-talet. Me prøver å halda tun, hage og kulturlandskap vedlike gjennom aktiv drift av garden. Gardsdrifta er noko allsidig, men husdyrhaldet med sau og storfe av den gamle lokale storferasen Sørvestlandsk raudkolle utgjer ein vesentleg del av drifta. 

    Sidan 1996 har me hatt besøksaktivitetar for små og store på garden, og «Julegarden» var tidlegare ein vesentleg vinteraktivitet. I 2001 byrja barnehagar og skuleklassar å vitja oss. Også denne våren fekk barnehageborn vera vera med å setja poteter, så får me håpa dei får vera med på innhausting av poteter og andre grøder til hausten. På vår gard er  verdiar knytt til kulturvern og estetikk viktige, men kunnskapsformidling om natur, landbruk og matproduksjon i eit berekraftsperspektiv er like meiningsfullt. Dette er også verdiar den nye læreplanen for skulen framhevar  som viktige. Eg er også nøgd med at læreplanen peikar på praktisk læring og skaparglede som sentrale verdiar. Som  lærar i samfunnsfag og historie i den vidaregåande skulen er det moro å oppleva  at elevar som vitja oss med barnehagen, etter 13 år, framleis kallar meg «Jens Bonde».

    Me er så heldige at det er mange andre som som driv landbruk og matproduksjon, og elles tek vare på kulturlandskapet med dei ulike verdiane, også på Stord. Det synest å vera aukande interesse for «naturalhushald» med produksjon av eigen mat, ikkje minst i desse Coronatider. Dette er framtidsverdiar som me må verna om. Det er viktig at dei oppveksande generasjonane får sjå samanhengen mellom fortid, notid og framtid.

    Den gamle garden har nok ei framtid.  

    …………..

    «Sunnhordland»  mai  2020

    Åra som sette så djupe spor

    Lars Mæland

    -Me gøymde oss i potetkjellaren når flyalarmen gjekk. Eg synes endå eg kan kjenna kulden frå kalde Kerrs Pink-poteter i baken etter opphalda her.

    Ivar Helleland vaks opp på Litlabø. Saman med kameraten Ansgar Vedå fekk dei oppleva   krigshendingane på nært hald ei laurdagsnatt i slutten av januar 1943. Denne natta kom norske og britiske soldatar til Stord, og raidet mot Stordø Kisgruber hadde som mål å øydeleggja gruveanlegget og setja ein stoppar for kisen som blei nytta i den tyske krigsindustrien. Arnfinn Haga, oppvaksen i Sagvåg, har skrive mange bøker om hendingane under andre verdskrigen, blant dei ”Raidet mot Stordø Kisgruber”.

    ”Lørdagskvelden 23. januar 1943 var Arnfinn, eldstesøsteren og faren på kino i Folkets Hus på Litlabø. Det var sånn omtrent fire kilometer å gå en vei, og det syntes søsknene var mer enn nok. Men opplevelsen var stor der de satt helt fremst i salen på en ekstra innsatt benk og stirret målløse på den makeløse skiløperen Trysil-Knut. Etterpå var det å traske de fire kilometerne hjem i tørrfrosten, spise svart brød med svart sirup på, og så legge seg. Før søsknene sovnet, fortalte faren om en som var like glup på ski som Trysil-Knut, han var frå Kongsberg og het Birger Ruud. Men de hadde ikke sovet så lenge før de våknet av en skjærende lar ute fra sjøen. Mor stod over dem og var redd i stemmen. ”De må reisa opp”. Søsknene spisset ører idet lange og smatrende skuddserier nådde dem fra sjøen, sikkert fra Kiskaien. Arnfinn hadde en brennende lyst til å løpe inn i stua og lette på blendingsgardinet, men ble bryskt bedt om å holde seg unna alle vinduer som vendte den veien. Skuddseriene var hissige. Det smalt rasende fra noen våpen, litt roligere og tyngre fra andre. Om en stund virket det som skytingen gav seg noe. ”Ka ska me gjera?” undret moren. ”Eg meina da roa seg”, svart e faren.”

    Men det roa seg ikkje så fort, denne krigsnatta som ingen i området gløymer. Soldatane som gjekk landevegen frå Kiskaien i Grunnavågen opp til gruveanlegget på Litlabø, kommanderte folk som budde i området til å koma seg vekk.  Helleland og Vedå budde begge på Gjerde, eit lite steinkast frå Heishuset som var målet frå raidet.

    -Eg er ikkje sikker på kven som kom med beskjeden, men det var folk som arbeidde i gruo. Eg sov på loftet saman med foreldre og to eldre søstre då me blei vekte like over midnatt, med beskjed å koma oss vekk snarast råd. Kan endå hugsa kor sterkt inntrykk det gjorde då søstrene sa det ikkje var sikkert eg fekk sjå far min igjen. Han blei kommandert til sløkkingsarbeidet etter brannane på gruveanlegget, seier Helleland.

    Frå huset dei søkte tilflukt til, kunne dei sjå lysgranatane som farga himmelen denne kvelden med skyting både frå festningen på Bjelland og den på Tittelsnes, og frå MTB-ane som hadde teke turen ut retning Bømlafjorden for å avleia merksemda frå raidet på gruvene.

    Bjelland fort var ein del av mange forsvarsanlegga som den tyske krigsmakta bygde etter invasjonen i 1940. Anlegget på Bjelland blei etter kvart utstyrt med fire 8,8 cm kanoner, to luftskytskanoner og kraftige lyskastarar både på Kjøtteinståa og i hagen til familien Junge. Den største av desse hadde ein diameter på 1,5 meter, og lyste opp Bømlafjorden og Sunnhordlandsbassenget når han var i bruk.

    Dei som budde på Bjelland, vart jaga frå heimane då festningen blei bygt. For fleire av dei som måtte evakuera frå området i 1942, vart oppveksten omflakkande i krigsåra. Hans Kristian Junge er ein av mange som har fortalt om sine barndomsminne, og opp gjennom åra har ulike hendingar krigsåra  ofte vore tema både i Stord sogelag sitt årsskrift og sogespalta i denne avisa. Oddbjørn Kvålsvold har samla mange av desse historiene, blant anna dette som Junge fortel. Junge var fire år då dramatikken starta for familien. Dette er det første livsminnet han har lagra frå tidlige barneår. To tyske offiserar med høg huva, ridebukse og blanke støvlar stod plutseleg i døra. Hans Kristian sat i fanget til mora då inntrengarane kunngjorde at familien skulle tømma huset og flytta ut snarast mogleg. Han fortel om korleis hendingane denne tragiske dagen har festa seg i minnet. Innan dagen var omme hadde dei flytta ut av huset og etablert seg midlertidig i bedehuset på Bjelland, etter kvart måtte familien flytta til fleire ulike stader før dei igjen kunne koma tilbake til heimen på Bjelland fredsvåren 1945. 

    Dei fem krigsåra har sett djupe spor, 8. mai er det 75 år sidan denne krigen tok slutt her til lands og Noreg igjen vart fritt frå det tyske åket.  

    ———

    «Sunnhordland»  april 2020

    Bygsel, bot, bord og bjelkar – Stord i 1620

    Egil Nysæter

    Noreg var godt inne i dansketida. Kristian 4. var konge. Og trettiårskrigen var i gang utan at det førebels hadde noko å seia lokalt.

    I det som no er Stord kommune, hadde folketalet dobla seg til vel 400 sidan 1520. Samfunnet var i ferd med å koma til hektene etter den lange nedgangstida etter Svartedauden, den store pest-pandemien som tok livet av rundt halve befolkninga. I 1620 var det igjen folk på mest alle gardar.

    Kva kan me finna ut om desse «stordabuane»? Dei spreidde opplysningane nedanfor er tekne frå rekneskapsmateriale (fute- og tollrekneskapar) som no er tilgjengeleg i Digitalarkivet. I originalmaterialet møter me gamal gotisk skrift som ikkje alltid er like lett tyda.

    Bygsling av gardsbruk

    Som tidlegare var det svært få som eigde den jorda dei brukte. Dei tre som i skattelistene er nemnde sjølveigarar, budde i Brandvik, Bjelland og Høyland. I tillegg kom adelsfolket på Vatna. Dei andre var leiglendingar og måtte betala årleg avgift i form av smør og huder, eller pengar. Men ikkje nok med det. For leigeavtala, førstebygsla, måtte dei også betala. Og dessutan kvart tredje år når avtala vart fornya, såkalla tredjeårstake. Men når så var gjort, sat leiglendingane nokså trygt på garden. Ja, det er sagt at dei så og seia var «herre over andre si jord». Etter ein uskriven regel kunne dei opplata – overføra – bruket til kven dei ville. Slik fekk Villum overta ein part av Horneland som svigerfaren, Hallvard, hadde opplate.

    Bøter for lovbrot

    Futen påtalte lovbrot, fekk folk dømde og fastsette også sjølv bøter. Dei såkalla sakefallslistene er register over lovbrot. Elling Sørhuglo gjorde direkte opp med futen, «avsona» som det heitte, fordi han hadde stukke Peder Vermedal frå Tysnes i armen, «dog thill Ingen schade». Det kosta han tre dalar.

    Seksuell omgang før og utanfor ekteskap, såkalla «leiermaal», vart strengt straffa. Særleg ille ute var Sivert Kyvik. Først måtte han bøta seks dalar for å ha vore saman med «kvinnfolket» Anna. Dernest fekk han også bot for leiermål med festarmøya si før bryllaupet. Men då slapp han med to dalar; for armods skuld.

    Skottehandel

    Ei særs viktig utvikling i hundreåret etter 1520 var etableringa av sagbruk. Dei mange sagbruka i Sunnhordland førte til at det vart oppretta ein tollstad i Eldøy, truleg på 1590-talet. Last, utførselshamn og namn på skipperar særleg frå Skotland, men også frå Tyskland og Nederland, er registrert i tollrekneskapane. Den 14. juni 1620 kom såleis skipper Anders Finne frå Banff i Skotland til Sagvågen. Han drog tilbake 22. juni med bord, bjelkar, lekter og ved. Den 20. juli var han attende etter ny last med retur 31. juli. På same tid var også Jürgen Smart frå Dundee i Sagvågen og John Mortten frå St. Andrews på Leirvik. John sitt skip er nemnt som «pinke» (pink), eit vanleg handelsfartøy på denne tida. Og lasta kom frå saga i Vikabekkjen som Høyland eigde. Garden Leirvik der senteret og kulturhuset ligg, låg då under den garden.

    Mykje meir om Stord på 1600-talet finst i Stord frå steinalder til oljealder bd. I. Sjå også Soga om Sagvåg. Om sagbruk og skottehandel skreiv And. Næss i Sunnhordland årbok 1919 og 1920 (på nettet i nb.no).

     

    ——-

    «Sunnhordland» april 2020

    Kjellbjørg Lunde  har skrive ned historia etter Jon Lunde

    Fotballhistorie frå Nordbygdo

    Jon Lunde ( f. 1932 ), veteran frå fotballmiljøet i Nordbygdo, har fortalt livsminne knytta til fotballkarieren sin i Nordbygdo.

    Eg var 16 år og fotballinteressert då bror min, Tor, saman med Per B. Tyse og Birger Søreide i 1948 tok initiativ til å starte fotballag i Nordbygdo. Namnet blei Trott. Det første forslaget var Drott, men det blei nekta fordi eit anna lag heitte  det same.

    Laget fekk låne grusbana på Seminariet, ei mindre bane enn slik ho seinare blei.

    Vi var for få i bygda til å stille lag, men var heldige å ha lærarskulen/seminariet her, så vi fekk med elevar derifrå. Eg hugsar ein som heitte Solheim frå Fjellberg, Olav Hole frå Osterøy og Frette frå Etne bl.a.

    På den tida reiste ikkje elevane heim i helgane, dei budde på hybel rundt om på gardane. Slik blei vi i stand til å stille fullt lag, men vi hadde ikkje heimebane for kampar.  

    Vi heldt på fram til -53, då stoppa det opp p.g.a. for lite folk til å stille lag. 

    Vi spelte kamp kvar helg i sesongen i desse første åra, og vi var både i 4. og 5. divisjon.

    Vi spelte mot lag i Sunnhordland, men også mot Odda.

    Det var langt til Odda. Vi reiste med skøyta til Søren Larsen frå Skottaberg, først til eit nes i Etnefjorden der vi blei henta av ein lastebil.  Vi sat på trebenkar på eit lasteplan med tak over.

    Etter kampen var det same, lange  vegen tilbake. Men dette var den lengste transportetappen vi hadde. 

    Vi betalte kontingent, men det rakk nok ikkje så langt for å dekke ugifter til transport m.m., så vi hadde dansetilstellingar, leigde Turnhallen kvar 14. dag, og fekk inn pengar på det.

    Draktene var T-skjorter med blå stripe, overtekne frå Marinen sitt overskotslager, og elles hadde vi kvite shortsar.

    Seinare blei det svarte drakter med stort Trottmerke på brystet. 

    Hardaste motstandaren var Solid. Vi var patriotiske, så det var veldig viktig å slå dei. Men det gjekk begge vegar !

    Vi trente to gonger i veka. Leif Steensohn var trenar. 

    Det var ikkje så kjekt når nokon ikkje møtte til treninga, så stort sett møtte vi opp alle.

    Kampane var ofte på Åsbana. Men det var helst lite publikum, mest når det var kamp mot Solid.

    Trott låg nede til 1967.  

    Frå 1952 til -54 var eg i militære i 18 månader, i luftforsvaret, stasjonert på Forus og på Lista. Lista var ein helsikes plass, bles støtt. Men eg var heldig og fekk jobbe på snikkarverkstad med sivil sjef. Øvingane måtte eg vere med på.

    Tilbake frå militæret, melde eg meg inn i Stord, og blei der i 8-10 år. Då Trott starta opp igjen, melde eg meg inn der, det var våren  -67 .

    Harald Tveit var pådrivar for gjenoppstarten, og blei leiar. Per Steinar Lunde var UK.

    Første treningskampen tapte vi 10 -2 mot Solid.

     Treningsbana var framleis grusbana på lærarskulen. Trur at fleire etterkvart forlangte å få trene og spele på gras, og då måtte vi på Vikahaugane. Det kom grasbaner fleire plassar etter kvart på den tida. Vi spelte i same fotballkretsen då også, kom ikkje høgare i Trott. Men mens eg var i Stord , blei vi kretsmeister fleire gonger. 

    Vi vaks til fleire i Nordbygda på 60-talet, men vi hadde også spelarar på laget heilt frå Kårevik, men mest herifrå.

    Dessuten hadde vi fleire med frå lærarskulen, Carsten Selbakk og Wilhelm Sjøvoll t.d. hevda seg, og vi klarte oss bra.

    Eg var med på A-laget i mange år, seinare på B-laget, og var aktiv då begge sønene, både den eldste, Roar, og den yngste, Atle, var aktive i Trott. Og eg spelte på Old boys-laget til eg var over 70 år.

    Eit langt og godt liv med fotballen, med mange opplevingar.

    Vi hadde kjekke treningsleirar i Skånevik bl.a.  Dette var familieleirar om sommaren.

    Med Stord var eg på treningsleir i Danmark, i Roskilde, på eit nydeleg anlegg. Vi køyrde gjennom Sverige på heimturen og vidare til Skien, der vi spela kamp mot Skien Grane, og vann.

    Leif Steensohn var trenar då også, så vi var innom der han var i frå, på nedtur til DK og spelte uavgjort mot Grimstad.

    Vi spelte mot Roskilde to gonger på Åsbanen, ein uavgjort kamp, og eit knepent tap på heimebane.  

    Vi var også på gjenbesøk i Roskilde i- 56. Ein kamp med knepent tap, den andre tapte vi 7-4.

    Bror min, Tor, snakkar enno om eit mål eg skåra då. Eg spelte i venstre løparrekka og kom inn mot spissen på 16 meteren og smelte ballen i mål med venstrefoten. Eg var ganske god i begge beina, og kunne vere treffsikker med venstrebeinet også.

    Trott hadde 50- årsjubileum i 1998 med stor fest i aulaen på Lærarskulen.

    Det blei delt ut premiar og utmerkingar. Og då fekk eg høyre at det var eg som hadde flest obligatoriske kampar i den årsklassen i heile landet. Eg fekk to lysestakar frå Hordaland , og dessutan diplom frå Norges fotballforbund, saman med fleire andre på laget.

    Det var ikkje så enkelt for meg i ungdommen, budde heime på garden, var i arbeid, men skulle hjelpe til i slåtten og alt anna. Difor kjøpte eg traktor for å bli tidlegare ferdig, ein liten Gråtass, saman med slektning og nabo, Per Lundemannsverk. Det blei ikkje noko betre, for det var berre eg som kunne køyre. Det var ikkje anna å gjere enn å bli ferdig med arbeidet, hive seg på sykkelen att og fram til treninga. Eg sykla på jobb også, så då seier det seg sjølv at det ikkje blei mykje fritid til andre gjeremål.

    Det vil seie; eg var også med i litt friidrett, ikkje berre fotball, og så ski, sjølvsagt, når det var snøvintrar. Eg likte best spydkast, var ein av dei beste i Sunnhordland, fekk bronsemedalje med 48 meter i Sunnhordlandsmeisterskapen.

    Så sjølv om dei fleste hugsar fotballspelaren Jon Lunde best, er det ein allsidig idrettsutøvar vi har fått innsyn i livsminne frå.

     Det takkar vi så mykje for !  

     

     

    —-

    «Sunnhordland»   29.03.20

    Egil Nysæter

    Bygsel, bot, bord og bjelkar – Stord i 1620

    Noreg var godt inne i dansketida. Kristian 4. var konge. Og trettiårskrigen var i gang utan at det førebels hadde noko å seia lokalt.

    I det som no er Stord kommune, hadde folketalet dobla seg til vel 400 sidan 1520. Samfunnet var i ferd med å koma til hektene etter den lange nedgangstida etter Svartedauden, den store pest-pandemien som tok livet av rundt halve befolkninga. I 1620 var det igjen folk på mest alle gardar.

    Kva kan me finna ut om desse «stordabuane»? Dei spreidde opplysningane nedanfor er tekne frå rekneskapsmateriale (fute- og tollrekneskapar) som no er tilgjengeleg i Digitalarkivet. I originalmaterialet møter me gamal gotisk skrift som ikkje alltid er like lett tyda.

    Bygsling av gardsbruk

    Som tidlegare var det svært få som eigde den jorda dei brukte. Dei tre som i skattelistene er nemnde sjølveigarar, budde i Brandvik, Bjelland og Høyland. I tillegg kom adelsfolket på Vatna. Dei andre var leiglendingar og måtte betala årleg avgift i form av smør og huder, eller pengar. Men ikkje nok med det. For leigeavtala, førstebygsla, måtte dei også betala. Og dessutan kvart tredje år når avtala vart fornya, såkalla tredjeårstake. Men når så var gjort, sat leiglendingane nokså trygt på garden. Ja, det er sagt at dei så og seia var «herre over andre si jord». Etter ein uskriven regel kunne dei opplata – overføra – bruket til kven dei ville. Slik fekk Villum overta ein part av Horneland som svigerfaren, Hallvard, hadde opplate.

    Bøter for lovbrot

    Futen påtalte lovbrot, fekk folk dømde og fastsette også sjølv bøter. Dei såkalla sakefallslistene er register over lovbrot. Elling Sørhuglo gjorde direkte opp med futen, «avsona» som det heitte, fordi han hadde stukke Peder Vermedal frå Tysnes i armen, «dog thill Ingen schade». Det kosta han tre dalar.

    Seksuell omgang før og utanfor ekteskap, såkalla «leiermaal», vart strengt straffa. Særleg ille ute var Sivert Kyvik. Først måtte han bøta seks dalar for å ha vore saman med «kvinnfolket» Anna. Dernest fekk han også bot for leiermål med festarmøya si før bryllaupet. Men då slapp han med to dalar; for armods skuld.

    Skottehandel

    Ei særs viktig utvikling i hundreåret etter 1520 var etableringa av sagbruk. Dei mange sagbruka i Sunnhordland førte til at det vart oppretta ein tollstad i Eldøy, truleg på 1590-talet. Last, utførselshamn og namn på skipperar særleg frå Skotland, men også frå Tyskland og Nederland, er registrert i tollrekneskapane. Den 14. juni 1620 kom såleis skipper Anders Finne frå Banff i Skotland til Sagvågen. Han drog tilbake 22. juni med bord, bjelkar, lekter og ved. Den 20. juli var han attende etter ny last med retur 31. juli. På same tid var også Jürgen Smart frå Dundee i Sagvågen og John Mortten frå St. Andrews på Leirvik. John sitt skip er nemnt som «pinke» (pink), eit vanleg handelsfartøy på denne tida. Og lasta kom frå saga i Vikabekkjen som Høyland eigde. Garden Leirvik der senteret og kulturhuset ligg, låg då under den garden.

    Mykje meir om Stord på 1600-talet finst i Stord frå steinalder til oljealder bd. I. Sjå også Soga om Sagvåg. Om sagbruk og skottehandel skreiv And. Næss i Sunnhordland årbok 1919 og 1920 (på nettet i nb.no).

    ———-

     

    «Sunnhordland»   17.02.20

    Fotografiske kulturskattar og wienerbrød

    Asbjørn Aasheim

    Dei eldste registrerte fotografia me har frå Stord kan tidfestast attende til siste halvpart av 1860-åra. Opphavsmannen er den landskjende fotografen Knud Knudsen (1832-1915). Øya Stord skal han ha vitja to gonger. Truleg var han her første gong i 1868, men eit par fotografi med motiv frå Seminaret vitnar om at han også må ha vore her i 1871-72. Fotografia til Knudsen gir oss ein interessant glytt inn i fortida, og syner på ein god måte korleis det var på Leirvik for 150 år sidan.

    Gabrielle Dietrichson er den første fotografen som hadde eiga forretning og atelier på Leirvik. Ho var dotter til sakførar David Gabriel Dietrichson, og fødd på Stord i 1870. Faren døydde tidleg og let etter seg fleire mindreårige born og stor gjeld. Dårleg økonomi førte til at Gabrielle måtte skaffa seg eit levebrød, og då kunne fotografyrket vera eit høvande val. I 1896 vart Gabrielle, eller Bella som ho vart kalla, gift med ein jurist i hovudstaden. Forretninga på Leirvik tok søstera Julie Marie over, og ho dreiv som fotograf fram til 1904. Det året vart ho gift med enkjemannen etter Gabrielle. Me ser at Marie Dietrichson leigde sidebygningen til landhandlar Peder M. Sætre på Leirvik i 1900, men i 1902 sa ho opp denne avtalen og flytta forretninga si lenger ned i Borggata, til urmakar Gulliksen sitt nye hus. 

    Cecilie Aarre frå Stavanger overtok fotoverksemda i Gulliksen-huset då Marie reiste, men ho vart berre verande på Stord i tre år. I august 1907 tok kusinene Amalie Knudsen og Villi Brækhus over verksemda, og dreiv fotoforretninga under namnet «C. Aarre’s Eft.». Amalie Knudsen var dotter til kjøpmann Sjur Knudsen på Leirvik. Ho opplevde å verta hundre år og fortalde på sine gamle dagar litt om fotograferinga si. Prospektkort-fotografering var ei viktig inntektskjelde, men det kunne vera utfordrande å bera det tunge utstyret med seg opp i haugane. I 1918 selde jentene forretninga med alt utstyret og heile platesamlinga til konkurrenten Severin Kannelønning.

    I tillegg til dei profesjonelle fotografane var det òg nokre dugande og interesserte amatørar som fotograferte på Stord kring førre hundreårsskiftet. Jørgen Grundvig Olsen og Toralf Thorvildsen er dei mest kjende av desse. Det er likevel Severin Kannelønning (1873-1935) som har sett dei djupaste fara etter seg som fotograf på Stord. Sunnhordland Museum har ei unik samling av det fotografiske pionerarbeidet Severin Kannelønning utførte. Mannen var ikkje berre dyktig. Han var òg flittig, for samlinga på museet inneheld 13.820 fotografiske glasplater. Dette er ein eineståande kulturhistorisk og kunstnarleg skatt, som få andre museum kan framsyna. Bileta er den beste kjelda me har til å forstå det som har vore, og ikkje minst for å skjøna kva rivande utvikling Stord-samfunnet har opplevd det siste hundreåret.

    Å gå til fotograf var ei storhending, men folk var likevel flinke å ta portrett og gruppebilete i atelier. Fotografane reiste også rundt på gardane med utstyret sitt og fotograferte. Ofte vart det tilkalla fotograf i samband med bryllaup, men og når folk skulle gravleggjast. Både arbeidsliv, gards- og gatemiljø, klesmotar, teknologiske framsteg og anna samfunnsutvikling vert synleggjort på fotografia. I tillegg dokumentarar fotografia historiske hendingar. 

    Etter krigen dukka det opp nye fotografar på Stord. I rask rekkjefølgje kan me nemna Trygve Kannelønning, Sven O. Dahle, Egil Halvorsen, Torleif B. Krogstad, Walter og Fritz Nygård, Tor Resser, Bjørn Østrem, Gunnar Hollund, Frank Håvik og Gudrun Storesund. Av desse er det først og fremst Tor Resser som har vidareført tradisjonen etter Kannelønning. Han har fotodokumentert det meste av kva som har rørt seg i distriktet dei siste 60 åra.

    Fotografia er kulturminne som er viktig å ta vare på. Tysdag 18. februar kl. 12.00 inviterer Sunnhordland museum og Stord sogelag til foto-kafé i Museumshallen. Samkoma har som mål å skapa blest om fotosamlingane på museet, men kanskje like viktig er det å få opplysningar om personar og hendingar på fotografia. Ta gjerne med deg gamle fotografi og album viss du har lyst å dela desse med andre. Dei som har levd ei stund kan sjå og mimra, dei som er unge kan sjå og læra. Sogelaget vil servera kaffi og wienerbrød.

     

    «Sunnhordland»  februar 2020

    For fem hundre år sidan. Tilbakeblikk på 1520.

    Egil Nysæter

    Den viktigaste enkelthendinga i Norden i 1520 var blodbadet i Stockholm. Etter at den dansk-norske kong Kristian 2. i november vart krona til svensk konge, let han avretta ikkje færre enn 94 av den svenske eliten. Men tre år seinare var likevel Sverige ute av Kalmarunionen som hadde vart frå 1397. 

    Nordmennene var heilt på sidelinja i dette oppgjeret. Men ikkje heilt. Dei måtte vera med å betala for eit mislukka felttog i Sverige sommaren 1518. Det vart skrive ut ein ekstraskatt, den såkalla tomarksskatten. To mark frå kvar bonde og tenestedreng. På grunnlag av den bevarte skattelista frå 1519 er det rekna ut at det då truleg budde rundt 210 personar innan dei noverande grensene for Stord kommune.

    Kva veit me så om desse fjerne stordabuane som levde for 17 generasjonar sidan? Indirekte faktisk ein del. Men om kvar enkelt av dei mykje mindre, i skattelista berre namn og kvar dei budde, og talet på tenestedrenger (utan namn). Men dei bevarte lensrekneskapane for Bergen kongsgard 1516-1523 fortel at mange frå vårt område leverte kalk til byen, kor mykje dei leverte og kva dei fekk som betaling. Eit lite gløtt inn i økonomien. I desse åra hadde den driftige dansken Jørgen Hanssøn, Kristian 2. sin ombodsmann på slottet i Bergen, sett i gang omfattande byggjearbeid med sikte på gjera kongsgarden til eit tidsmessig administrativt sentrum og festning for Vestlandet, eit Bergenhus. Då var det behov for kalk som vart henta først og fremst frå Huglo og frå Tysnes.

    Anders på Huglo var ein av dei som selde kalk i 1520. Oppgjeret 10. mars viser at han bytte til seg pengar og sølvlodd, men også eit par tønner korn og ei slegge. Dessutan fire alen grått ufarga vadmål – omtalt som «sølffar» som nok betyr vanleg «salsvare» innført frå Island. Anders kom i gjeld som vart ført inn ei eiga «skuldbok» han fekk med seg. 

    «Olaff i Store Brandwig» vart også skuldig etter å ha fått med seg heim tre mark i pengar, ein laup smør (15,4 kg), ei slegge og 15 alen med kvitt ufarga vadmål. I juli 1520 er det notert at han hadde levert 20 lestar kalk (lest: 12 tønner, kvar på 139 liter). Han kvitta seg då med gjelda, og overskotet fekk han utbetalt som sølv, kopar og pengar.

    I all hovudsak vart kalken henta av Jørgen Hanssøn sine sveinar på eigne kalkjekter. Rekneskapane gjer greie for kva proviant dei var utrusta med, såkalla «Udspisning». Vederlaget til kalkbøndene i form av pengar og varer skjedde i Bergen. Men det var unntak. Såleis skulle Jon på Haukanes få 15 «tynner korn som han hente pa Hesby» (Finnøy i Ryfylke). Futen der var underlagt kongsgarden i Bergen og hadde ansvaret for innkrevjing av skattar og avgifter i form av korn og ulike husdyrprodukt slik som smør.

    Alle dei gardane på Huglo som då var i drift, leverte kalk. Men i tillegg finn me folk frå både Føyno, Haga og Lunde. Om Sevald står berre at han var frå «Stollenn» (Storden). Kalkbøndene leigde gardane sine, var leiglendingar, men disponerte nokså fritt over ressursane på bruket. Det vart ei god attåtnæring som mange huglarar dreiv med heilt til på slutten av 1800-talet.

    Kjelder: Lensrekneskapane finst i «Norske regnskaber og jordebøker» (NRJ), tilgjengeleg via Digitalarkivet og Nasjonalbiblioteket. Grundige utgreiingar om kalkproduksjonen, sjå Anstein Lohndal/Arne Sortland: Kalkbrenning på Huglo (Huglo bygdelag 1999). B.E. Bendixen har skrive om «Jørgen Hansen skriver» i Bergens Historiske Forening. Skrifter 1923-1924. Om Stord på 1500-talet: Stord frå steinalder til oljealder bd. I.

     

    ——–

    «Sunnhordland»  januar 2020

    Det var den gongen

    Atle Bjørn Mæhle

    Stord sogelag har i mange år hatt ei fast spalte i Bladet Sunnhordland kvar fjortande dag. Det er eit samarbeid Stord sogelag har sett pris på. Me har også fått mange gode tilbakemeldingar frå lesarane. Medlemmer i Stord sogelag, og i nokre høve andre, har skrive forteljingar frå eldre og nyare tid.

    I Bladet Sunnhordland 8. januar 2020 er det eit bilete på side 35 under tittelen «Det var den gongen». Biletet er frå eit skirenn på Solhaug på Fjellgardane i 1979, for 41 år sidan. Det var mykje folk og eit yrande liv. Det var 182 deltakarar. Biletet står også på framsida av boka som eg skreiv i samband med hundreårsjubileet til Stord IL i 2014. Boka heiter «Skisport i havgapet. Soga om skiidretten på Stord». Biletet fortel også om det gode samarbeidet me har hatt med Bladet Sunnhordland. Eg fekk bruka bilete i boka som eg fann i arkivet deira og i gamle blad. Forteljinga om skisporten er nyare historie, men det er viktig å ta vare på, for det fortel om endringane som har skjedd, og det fortel om korleis folk levde og hadde det i ei anna tid.

    Under krigen hadde ein ikkje lov å arrangera idrettstevlingar dersom dei ikkje var i regi av den tyskvenlege idrettsorganisasjonen. I Bladet Sunnhordland fann eg ingen referat frå skirenn under krigen. Eg tenkte at då var det truleg ikkje renn dei åra. I arbeidet med boka etterlyste eg stoff som handla om skiidretten på Stord. Eg fekk inn mykje stoff og mange bilete. Ein dag kom dei og sa til meg at dei hadde funne nokre kladdebøker på loftet der Dagfinn Vatna hadde budd. Dagfinn Vatna var ein sentral person i Skigruppa i Stord IL både før og etter krigen. I kladdebøkene stod om skiløp i 1941 og 1942. I 1941 skipa Stord Skilag, som Skigruppa i Stord IL heitte den gongen, fleire langrenn, og i slutten av februar arrangerte dei Sunnhordlandsmeisterskap. Dei siste bilaga var datert 16. mars  og 28. mars 1942. 16. mars kjøpte Stord Skilag 9 diplom hjå Grøndahl & Søns Bokhandel, og 28. mars kjøpte dei 4 pokalar hjå Gullsmed E. Underhaug. Alt måtte vera mest mogleg hemmeleg, så dei fekk koma til Underhaug om kvelden og ta ut pokalar. Skirenna var i området kring Lundarstøl eller høgare oppe i fjellet. Det står ikkje kven som var med.

    I 1946 finn eg igjen reportasjar i Bladet Sunnhordland om skirenn. Det var tydeleg stor interesse for skiidretten denne første etterkrigsvinteren. Det var fleire renn, og 10. mars skipa dei eit skirenn med over 100 deltakarar. Denne dagen var det elles to andre storhende i skiidretten på Stord. Hoppbakken Lundekollen vart opna, og det var første gongen det var registrert at det var damer med i tevlingane. Formannen i Stord Idrettslag opna hoppbakken med ein stutt tale, og formannen i Skigruppa Dagfinn Vatna opna rennet med eit flott hopp på 18 meter.

    Når ein går gjennom historia om skiidretten på Stord, ser ein at det også i tidlegare tider har vore ujamt med snø her på øya. Men jamt over var det meir stabilt enn det har vore dei siste 20 – 30 åra. Den flotte lysløypa i området Fjellstova/Lundarstøl har mange av desse åra mest ikkje vore i bruk som skiløype.  

    Klar til start. Langrenn på Heio januar 1980. 240 deltakarar.

    pastedGraphic.png